Wolna encyklopedia
Agat (gr. agathos = dobry) - to minerał, wielobarwna, wstęgowa odmiana chalcedonu. Nazwa pochodzi od rzeki Achates (dzisiaj Dirillo) na pd Sycylii we Włoszech, gdzie wydobywano go już w starożytności.
Agaty powstają w geodach. Zbudowane są z wielu różnokolorowych, naprzemianległych, (najczęściej bladych) warstw. Powstawanie pasm było prawdopodobnie wynikiem zachodzących procesów wielokrotnego wydzielania się krzemionki z roztworów lub cyklicznego wytrącania się pigmentu w żelu krzemionkowym. Zróżnicowana jest też barwa agatów - powodują ją bardzo drobne wrostki różnych minerałów np. chlorytów, hematytu, goethytu. Przeważają warstwy szare, różowawe i brunatne, rzadko występują żywsze barwy: czerwone, zielone, czarne. Stąd stosowane bardzo często sztuczne barwienie agatów.
Spis treści |
Odmiany agatu
- agat forteczny – wstęgi agatu o poszarpanych krawędziach, przypominających bastiony dawnych fortec,
- agat mszysty – ponieważ nie jest pasiasty, nazwa agat mu nie przysługuje,
- agat dendrytowy – bezbarwna lub białawo-szara, przeświecająca odmiana chalcedonu o "rysunkach" przypominających drzewa lub paprocie, zwanych dendrytami,
- agat pejzażowy = krajobrazowy = obrazkowy – agat dendrytowy, który ze względu na brązowe lub czerwonawe odcienie oraz wrośnięte dendryty tworzy coś w rodzaju pejzażu. Ponieważ nie jest pasiasty, nazwa agat nie jest usprawiedliwiona,
- muszkowiec = agat muszkowy; a. dendrytowy, w którym dendryty tworzą niezwiązane ze sobą, kłębiaste zrosty, przypominające grupy siedzących much,
- agat oczkowy – rysunek w kształcie pierścienia o punkcie centralnym przypominającym oko. Typ agatu kolistego,
- agat ognisty – bardzo rzadka odmiana o budowie nerkowatej, nieprzezroczysty, zawierający limonit, chalcedon warstwowy o zbliżonej do opala grze barw (iryzacja), która powstaje wskutek ugięcia i załamania światła na wrostkach żelaza, występuje w Meksyku i USA - Arizona,
- agat sagenitowy,
- enhydros – migdał agatu lub jednobarwna buła chalcedonu, niekiedy wypełniona wodą, przeświecającą przez ścianki. Po wyjęciu ze skały macierzystej ciecz zwykle wkrótce wysycha,
- karneolonyks,
- onyks – kamień warstwowy, biało-czarny (cenna odmiana agatu). Jest to też nazwa jednobarwnego chalcedonu np. czarny onyks,
- sard – agat o koncentrycznych strefach zewnętrznych i pakiecie równoległych wstęg,
- sardonyks = sardonik – kamień warstwowy biało-czerwony (odmiana agatu).
Występowanie
Wśród skał wylewnych w postaci geod, a także wśród skał osadowych. Tworzyły się w procesie zastygania lawy. Powstające pustki wypełniały się stopniowo roztworami zawierającymi krzemionkę. Przerwy w dopływie roztworów i ich zmieniający się skład chemiczny stały się przyczyną zróżnicowanego zabarwienia poszczególnych warstw.
Miejsca występowania: Brazylia, Urugwaj, Indie, Republika Malgaska, Rosja, USA, Namibia.
Polska – największe i najbogatsze wystąpienia agatów są na Dolnym Śląsku, przede wszystkim koło miejscowości Nowy Kościół i Płóczki Dolne, gdzie od lat są nielegalnie wydobywane.
Pomniejsze ilości są także w okolicach Tłumaczowa i Kamiennej Góry oraz w regionie Świerzawa – Wleń. Występują tam w permskich skałach wylewnych.
Zastosowanie
- W starożytności wykonywano z niego amulety i pieczęcie: pieczęcie babilońskie, perskie, sygnety rzymskie i greckie, kamee i gemmy, miniatury, ozdabiano nimi ołtarze, naczynia; brosze, wisiory wykonuje się do dnia dzisiejszego.
- Agaty ukochał barok – puzderka, tabakierki, amulety, sygnety, drobne przedmioty, nawet meble np. sekretarzyk króla Jana III wysadzany agatami /Wilanów/.
- Dziś są chętnie stosowane w jubilerstwie - kaboszony, paciorki (kulki), płytki, w rzeźbiarstwie artystycznym. Doskonale opanowana sztuka barwienia agatów nadaje tym kamieniom niepowtarzalny urok.
- Obecnie stosowany w mechanice precyzyjnej, do wyrobu materiałów ściernych i polerskich, łożysk, elementów wag, moździeży, tłuczków.
Ciekawostki
Agat był używany do połowu pereł. Gdy chciano znaleźć perłę, spuszczano przywiązany na sznurze agat do morza. Wierzono, że perła przyciąga agat, i wtedy wystarczyło już tylko płynąć za liną, by znaleźć miejsce ukrycia perły.
Zobacz też
geologia, minerał, przegląd zagadnień z zakresu jubilerstwa, kwarc, barwienie agatów.