Wolna encyklopedia

Aszurbanipal, Asurbanipal, w tradycji greckiej Sardanapal, syn Assarhaddona, był ostatnim wybitnym królem Asyrii z dynastii Sargonidów, panował w latach 669-631 p.n.e. Mimo rozruchów wewnętrznych utrzymał państwo w granicach od Zatoki Perskiej do Morza Śródziemnego. Założył wielką bibliotekę w Niniwie.

Spis treści 1 Polityka podbojów 2 Działalność kulturalna 3 Ostatnie lata panowania 4 Przypisy

Polityka podbojów

Początek jego rządów był pomyślny, państwo przeżywało apogeum rozwoju terytorialnego i militarnego. W 667 r. p.n.e. zorganizował wyprawę na Egipt. Pokonał króla Taharkę z władającej Egiptem XXV dynastii kuszyckiej; król ten zbiegł na południe do Napaty. Wojska asyryjskie w swoim pochodzie przez kraj nad Nilem zdobyły Memfis oraz Teby, skąd wywiozły cenne łupy. Aszurbanipal rozumiał, że do władania tak odległym krajem nie wystarczą tylko namiestnicy i wojsko krwawo tłumiące bunty, dlatego spośród egipskiej arystokracji, która uznała się za jego wasali, wybrał Necho z Sais, jako swojego przedstawiciela w zdobytym kraju. Część arystokracji wywiózł do Niniwy jako zakładników. W 664 r. p.n.e. zmarł Taharka, a władzę objął jego siostrzeniec i następca, Tanutamon, który zdołał zdobyć Górny Egipt z Tebami, Dolny zaś pozostał lennem asyryjskim.

Zgodnie z decyzją Asshardona, Aszurbanipal panował w Niniwie, a jego brat Szamaszszumukin rządził w Babilonie. Początkowo relacje w imperium układały się pomyślnie. Trudno jest ustalić ich wiek albo czy byli bliźniakami, jednak ambicja namiestnika Babilonii pchnęła go do przyłączenia się do antyasyryjskiej koalicji Elamu i Chaldejczyków. Aszurbanipal uderzył na Babilonię, oblegając stolicę oraz Borsippę. Po czterech latach oblężenia Babilon został zdobyty w 648 r. p.n.e., lecz na rozkaz króla miasto zostało tym razem oszczędzone. Namiestnikiem spacyfikowanej prowincji mianował Kandalanu.

Stosunki z sąsiednim Elamem tylko w pierwszych latach układały się pokojowo, w czasie głodu w Suzie władca asyryjski nawet wysłał zboże. W 664 r. p.n.e. elamicki król Urtaku (674–664) zaatakował Babilonię, lecz jego atak został szybko odparty. Po jego rychłej śmierci nastąpił kryzys w państwie, ponieważ władzę w Suzie objął Tempti-Khumma-In-Szuszinak (664–53, znany też jako Teumman), który nie był legalnym spadkobiercą. Część arystokracji elamickiej nie uznała tej sukcesji, widząc w Teumanie uzurpatora, dlatego zwrócili się do Aszurbanipala z prośbą o mediację. Dla asyryjskiego króla był to dogodny moment na wmieszanie się w wewnętrzne rozgrywki we wrogim państwie. Poparł najstarszego syna Urtaku, Humbannikasza II. Do rozstrzygnięcia doszło w bitwie nad rzeką Ulaja. Wojska asyryjskie rozgromiły Teummana, który po doznanej klęsce popełnił samobójstwo. Jego odciętą głowę niesiono na czele wojsk asyryjskich w czasie pochodu przez Elam, a następnie zawieszono na jednej z bram Niniwy. Do dnia dzisiejszego zachował się też relief, na którym widzimy odpoczywającego w ogrodzie Aszurbanipala przyglądającego się wiszącej na drzewie głowie króla elamickiego. Na tron Elamu Asyryjczycy wprowadzili Humbannikasza II jako króla Madaktu. W 639 r. p.n.e. nastąpił ostatni atak asyryjski na Elam, który został gruntownie złupiony. Aszurbanipal opisał w inskrypcji to wydarzenie tak:

Suza, wielkie święte miasto, dom ich boga, siedzenia ich tajemnic, zdobyłem. Wszedłem do jej pałaców, otworzyłem jej skarbce, gdzie srebro i złoto, dobra i bogactwo zostały nagromadzone... Zniszczyłem (...) Zredukowałem świątynie Elamu do niczego; ich bogowie i boginie rozproszył wiatr. Grobowce ich starożytnych i ostatnich królów, które zdewastowałem, wystawiłem do słońca i zabrałem ich kości do ziemi Aszura. Zdewastowałem prowincje Elamu i na ich ziemiach posiałem sól.^[1]

Działalność kulturalna

Aszurbanipal założył ogromną bibliotekę w Niniwie, gromadząc w niej całą ówczesną wiedzę (około 30 tysięcy glinianych tabliczek zapisanych pismem klinowym, zawierających poezje oraz teksty filozoficzne, medyczne, historyczne, astronomiczne i administracyjne). Wśród zachowanych do dnia dzisiejszego tekstów znajdują się fragmenty najstarszej znanej księgi alchemicznej pt. Wrota pieca. Księga ta zawiera opis pieca alchemicznego oraz opisy różnych operacji alchemicznych. Wymienione są w niej nazwy metali połączone z bóstwami: srebro - Anu (Niebo), miedź - Ea (Powietrze). Traktat ten zawiera ponadto wyraźną tezę o przemianie metali. W bibliotece odnaleziono epos o Gilgameszu, z fragmentami o raju i potopie. Aszurbanipal sam siebie przedstawia w inskrypcjach jako człowieka wykształconego, który potrafi czytać i pisać w piśmie klinowym.

Ostatnie lata panowania

Pod koniec panowania Aszurbanipal oddał się zbytkowi, a nawet, jak podają greckie źródła, zniewieściał, nosząc damskie stroje. Po jego śmierci, ok. roku 630 p.n.e., władzę objęli dwaj synowie Sinsariszkun i Aszuretiliani, a po nich Aszuruballit II, co pogłębiło kryzys w imperium. Moment ten wykorzystał Nabopolassar - założyciel nowej dynastii w Babilonii.

Z tym królem wiąże się postać Sardanapala z tradycji greckiej. Miał on ulec zniewieściałości i rozwiązłemu trybowi życia. Na roku 639 p.n.e. urywa się kronika asyryjska, co może świadczyć o zaniechaniu przez władcę ważniejszych wypraw wojennych i skupieniu się na konsumowaniu owoców wcześniejszych zwycięstw. Echa tej zmiany Aszurbanipala odnajdujemy właśnie w przekazach greckich.

Poprzednik Asarhaddon

Władca Asyrii 669 p.n.e. - 627 p.n.e.

Następca Aszuretiliani

Przypisy