Wolna encyklopedia
| Franciszek Karpiński | |
| Urodzony | 1741 Hołosków |
| Zmarł | 16 września 1825 Chorowszczyzna koło Wołkowyska |
 Teksty na Wikiźródłach |
|
 Kolekcja cytatów w Wikicytatach |
|
Franciszek Karpiński (ur. 4 października 1741 w Hołoskowie koło Kołomyi, zm. 16 września 1825 w Chorowszczyźnie koło Wołkowyska) - polski poeta epoki oświecenia, twórca i główny przedstawiciel nurtu sentymentalnego w polskiej liryce.
Życie
Po ukończeniu podstawowych nauk wstąpił do gimnazjum w Stanisławowie. Była to szkoła z wielkimi tradycjami. Powstała ona w 1669 z fundacji założyciela miasta Jędrzeja Potockiego. W 1718 przeszła w ręce jezuitów, którzy podnieśli ją do bardzo wysokiego poziomu.
Po ukończeniu gimnazjum studiował na uniwersytecie we Lwowie, uzyskując tytuł doktora filozofii i nauk wyzwolonych. Półtora roku kształcił się w Wiedniu, gdzie doskonalił znajomość języków obcych i słuchał wykładów znakomitych przyrodników. Po otrzymaniu starannego wykształcenia rozpoczął pracę nauczycielską, znajdując zatrudnienie na dworach magnackich.
W wieku 40 lat wydał pierwszy tomik wierszy (Zabawki wierszem), który zwrócił uwagę rodziny Czartoryskich. Licząc na poparcie swoich protektorów, wyjechał w 1780 do Warszawy. Objął funkcję sekretarza księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego i wydał trzy kolejne tomy wierszy. Zyskał dużą popularność, ale rozczarowany życiem w stolicy, a zwłaszcza zniechęcony konfliktami i obłudą panującymi w tamtejszych sferach towarzyskich, powrócił po paru latach na Ruś Czerwoną, która w tym czasie znajdowała się już pod zaborem austriackim. Utrzymywał się znowu z dzierżawy różnych majątków i z pracy guwernera na dworach magnackich.
W latach 1785-1818 przebywał na dworze Branickich w Białymstoku, gdzie napisał "Pieśni nabożne" ("Kiedy ranne wstają zorze", "Bóg się rodzi" i inne). Zabrzmiały one po raz pierwszy w Starym Kościele Farnym, a wydane zostały w klasztorze oo. Bazylianów w Supraślu w 1792.
W 1818 kupił wieś Chorowszczyznę k. Wołkowyska, gdzie spisał swój pamiętnik i spędził resztę życia.
W 1800 został członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Miał kolejno trzy wybranki serca, zwane przez niego "Justynami", jednak nigdy się nie ożenił.
Twórczość
Karpiński był zafascynowany kulturą ludu. Tłumacząc psalmy przykładał dużą wagę do jasnego i czytelnego języka. Krytykował przekłady Kochanowskiego za rozwlekłość, niezgodność z oryginałem i zbyt częste nawiązywanie do mitologii.
Był twórcą nurtu sentymentalnego w liryce polskiej. Tworzył:
- sielanki (Laura i Filon),
- wiersze miłosne (Do Justyny. Tęskność na wiosnę),
- dumy,
- elegie,
- wiersze patriotyczne:
- Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta
- Pieśń dziada sokalskiego
- pieśni religijne, które stały się niesłychanie popularne i ponadczasowe:
- Kiedy ranne wstają zorze
- Wszystkie nasze dzienne sprawy.
- Zróbcie mu miejsce, Pan idzie z nieba
- Bóg się rodzi, moc truchleje"(,,Pieśń o narodzeniu Pańskim")
Inne utwory:
- tłumaczenie Psałterza Dawida, Ogrodów Delille'a
- autobiografia Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem, (1792)
- komedia Czynsz,
- tragedia Bolesław III,
- rozprawa O wymowie w prozie albo wierszu (1782)