Wolna encyklopedia
| Ѩзыкъ словѣньскъ Językŭ slověnĭskŭ |
|
| Obszar | Rosja, Ukraina, Białoruś, Bułgaria, Rumunia, Mołdawia, Macedonia, Serbia i Chorwacja |
| Liczba mówiących | Język wymarły |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie Języki słowiańskie Południowosłowiańskie J. staro-cerkiewno-słowiański |
| Pismo | głagolica, cyrylica |
| Status oficjalny | |
| Język urzędowy | Język wymarły |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | cu (jak i dla nowego cerkiewnosłowiańskiego) |
| ISO 639-2 | chu |
| ISO 639-3 | chu |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata | |
Język staro-cerkiewno-słowiański (w polskich publikacjach pojawia się także zapis język s-c-s) - najstarszy literacki język słowiański, formujący się od połowy IX wieku i oparty głównie na słowiańskich gwarach Sołunia (dzisiejsze Saloniki). Najbliżej spokrewniony jest ze współczesnym językiem bułgarskim i macedońskim, jakkolwiek literackie postaci tych języków oparte są na innych dialektach, a nie na dialekcie sołuńskim, który poza s-c-s nie stał się podstawą żadnego języka literackiego.
Spis treści |
Historia
Misjonarze Słowian, Cyryl i Metody, uczynili go językiem liturgicznym chrześcijan obrządku słowiańskiego.
Późniejszą fazę rozwoju tego języka stanowi język cerkiewnosłowiański. Silny wpływ wywarł język s-c-s na język staroruski, a pośrednio także na współczesny, literacki język rosyjski.
Kanon
Najstarsze teksty s-c-s, pisane przez braci sołuńskich lub ich uczniów jeszcze w IX w. nie zachowały się do dzisiaj. Znane są natomiast późniejsze ich odpisy, już z X i XI w., zachowujące pewne wspólne, archaiczne cechy językowe, które w dużym stopniu odróżniają je od powstałych w tym samym czasie tekstów w formujących się dopiero językach narodowych. Księgi te nazywane są kanonem s-c-s: poświadczają one szereg charakterystycznych form, odnoszonych do tzw. klasycznego języka s-c-s.
Do cech klasycznego s-c-s należą:
- zachowane samogłoski nosowe;
- samogłoska jat' (zapisywana w transkrypcji najczęściej jako ě, zob. jać);
- grupy ra i la będące rezultatem przestawki;
- grupy spółgłoskowe št i žd, powstałe z palatalizacji (zmiękczenia) wcześniejszych grup spółgłoskowych *tj/kť i dj.
- konsekwentnie zapisywane jery.
Pismo
Do zapisu języka s-c-s stosowane były dwa alfabety. Początkowo księgi zapisywano głagolicą, opracowaną przez Konstantyna-Cyryla. Później w tym samym celu stosowano także cyrylicę.
Nazewnictwo
W bogatej literaturze przedmiotu względem języka s-c-s stosowanych jest wiele rozmaitych określeń, m.in. starosłowiański, starosłoweński, starobułgarski, słowianobułgarski.
W macedońskiej literaturze naukowej dość często używane jest określenie język staromacedoński (mac. старомакедонски јазик). Argumentem za takim nazewnictwem jest w tym wypadku stwierdzenie, że współcześni słowiańscy mieszkańcy Macedonii są bezpośrednimi spadkobiercami Słowian, których język był punktem wyjściowym dla powstania s-c-s. Dzieje języka s-c-s wpisują się w historię rozwoju współczesnej macedońszczyzny.
Zaimki
Odmiana zaimków osobowych
| liczba pojedyncza | liczba mnoga | liczba podwójna | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| M | azъ | ty | - | my | vy | vě | va |
| D | mene | tebe | sebe | nasъ | vasъ | naju | vaju |
| C | mъně, mьně, enkl. mi | tebě, enkl. ti | sebě, enkl. si | namъ | vamъ | nama | vama |
| B | mene, mę | tebe, tę | sebe, sę | nasъ, enkl. ny | vasъ, enkl. vy | na | va |
| N | mъnoją | toboją | soboją | nami | vami | nama | vama |
| Ms | mъně, mьně | tebě | sebě | nasъ | vasъ | naju | vaju |
Nazewnictwo
Nazwa staro-cerkiewno-słowiański jako przymiotnik złożony składający się z dwóch lub więcej członów równorzędnych znaczeniowo powinna być pisana zawsze z łącznikiem. Jeszcze w latach 30. XX wieku złożenie to pisano łącznie, o czym świadczy tytuł podręcznika Henryka Ułaszyna Język starocerkiewnosłowiański (Lwów 1928). Inne nazwy to język starocerkiewny oraz język starosłowiański, pisane łącznie. Niemiecka nazwa to altkirchenslavische, a angielska Old Church Slavonic.
Bibliografia
- Czesław Bartula, Podstawowe wiadomości z gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego na tle porównawczym, Warszawa 2002
- Tadeusz Brajerski, Język staro-cerkiewno-słowiański, Lublin 1990
Zobacz też
Linki zewnętrzne
- Prirúčnyj slovár slaveno-pólskij, il̀i sobránie rečénij slavénskich neudóv razumtelnych, obrtájuščichia v knigach cerkovnych, na iazyk pólmskij tolkóvanych = Słownik słowiańsko-polski zawierający w sobie mniej teraz zrozumiałe, w księgach cerkiewnych i do nabożeństwa służących znayduiące się słowa, dla użytku duchowieństwa, wyznawców obrządku grecko-katolickiego, miłośników starożytnego ięzyka słowiańskiego - Małopolska Biblioteka Cyfrowa - format djvu
- Gramatyka języka staro-cerkiewno-słowiańskiego w czeskiej Wikipedii
zachodniosłowiańskie:
czeski • dolnołużycki • górnołużycki • kaszubski • knaan † • polski (staropolski † • średniopolski †) • połabskie † • słowacki • słowiński † • śląski²
wschodniosłowiańskie:
białoruski • Krywiczów † • rosyjski • rusiński • ruski † • staroruski † • ukraiński
południowosłowiańskie:
bułgarski • cerkiewnosłowiański †* • macedoński • serbsko-chorwacki (bośniacki, chorwacki, czarnogórski, serbski) • słoweński • staro-cerkiewno-słowiański †
¹ Język prasłowiański nie jest językiem słowiańskim, ale przodkiem wszystkich języków słowiańskich
² przez literaturę naukową uznawany za dialekt śląski języka polskiego