Wolna encyklopedia

Kontrreformacja (reforma katolicka) – nurt odnowy Kościoła katolickiego w reakcji na wystąpienie protestantyzmu.

Prąd religijny powstały w Kościele katolickim, będący próbą zahamowania szerzącej się reformacji i odzyskania pozycji Kościoła rzymskokatolickiego. Należy tu odróżnić pomiędzy kontrreformacją a odnową Kościoła rzymskokatolickiego. Kontrreformacja została zapoczątkowana ekskomuniką Marcina Lutra w roku 1520 i jej ostatecznym celem było powstrzymanie rozwoju protestantyzmu a następnie fizyczna likwidacja protestantów i odzyskanie utraconej pozycji Kościoła rzymskokatolickiego. Dzieło reformy Kościoła rzymskokatolickiego zapoczątkował zwołany w 1545 roku Sobór Trydencki, na którym uchwalono dekrety potępiające innowierców i ustalono strategię działania Kościoła rzymskokatolickiego.

Spis treści

Przyczyny

Wołania o odnowę Kościoła rozlegały się już od XIII wieku., jednak kuria rzymska za wszelką cenę starała się utrzymać status quo. Problemy wewnątrz Kościoła narastały coraz bardziej, wybuchając od czasu do czasu z różną gwałtownością (schizmy i antypapieże, koncyliaryzm, husytyzm). Nurt odnowy wewnątrz Kościoła widoczny był pod koniec XV wieku jedynie w Hiszpanii, gdzie kardynał Franciszek Jiménez de Cisneros (1436-1517) rozpoczął reformę kościoła hiszpańskiego (wspieraną zresztą przez monarchię). Sobór Laterański V (1511-1517) miał na celu wprowadzenie koniecznych środków naprawy, jednak skończyło się tylko na deklaracjach, zaś Leon X uroczyście ponowił bullę Unam Sanctam dodając, że "nieposłuszeństwo papieżowi winno być karane śmiercią":

"Petri successores [...] quibus ex libri Regum testimonio ita obediere necesse est, ut qui non obedierit morte moriatur..

Sytuację pogarszał fakt, iż w wielu miastach Europy Zachodniej duchowni stanowili nawet do 10 proc. populacji społeczeństwa, przy czym olbrzymia większość z nich stanowiła "proletariat duchowny", którego podstawowym (a często jedynym) środkiem utrzymania były opłaty za odprawiane msze. Poziom umysłowy i kulturalny "proletariatu duchownego" był bardzo niski, a o zachowaniu celibatu nie mogło być mowy[1].

W takiej sytuacji wystąpienie Marcina Lutra w roku 1517 było rzuceniem iskry na beczkę prochu - reformacja szerzyła się niczym płomień. Kościół rzymskokatolicki zaczął gwałtownie tracić wpływy najpierw w Niemczech, następnie w Szwajcarii i Skandynawii, a idee reformacyjne zaczęły szerzyć się w północnych Włoszech.

Cele kontrreformacji

Ostatecznym celem kontrreformacji w Europie Zachodniej była fizyczna likwidacja protestantów. W Polsce cel ten zasadniczo nie był realizowany, gdyż, jak pisze J. Tazbir:

W Polsce nie można było jednak uciekać się do argumentów więzienia, wygnania czy stosu: szlachta podatna była jedynie na perswazję, i to nader umiejętnie prowadzoną.

Dlatego też cele kontrreformacji w Polsce realizowano zasadniczo bez stosów, skupiając się na opanowaniu życia umysłowego i odcięcia różnowiercom drogi do zaszczytów i urzędów.

Reforma katolicka

Zakony

Powstały nowe zakony, takie jak: teatyni założeni przez św. Kajetana (1480-1547) i przez Jana Piotra Caraffę, późniejszego papieża Pawła IV (1476-1559), kapucyni założeni przez Matteo Serafini da Bascio (1495-1552). W 1534 św. Ignacy Loyola (1491-1556) założył zakon jezuitów, osobiście podległe papieżowi zgromadzenie, którego celem była czynna walka z poglądami protestantów i odzyskanie dla katolicyzmu ziem angielskich, niemieckich, austriackich i polskich.

Misje

Kościół katolicki osłabiony w Europie, znalazł nowe tereny ekspansji w koloniach zamorskich - na ten okres datuje się powstanie nowych ośrodków misyjnych w obu Amerykach, Afryce i Azji. Jednym z najbardziej znanych wówczas misjonarzy świata był jezuita Franciszek Ksawery (1506-1562).

Postacie kontrreformacji i odnowy Kościoła rzymskokatolickiego

Kościół wydał wtedy cały zastęp ludzi oddanych bez reszty misji przywracaniu wpływów kościoła katolickiego. Należeli do nich św. Filip Neri (1515-1595), św. Karol Boromeusz (1538-1584), św. Franciszek Salezy (1567-1622).

Sobór trydencki

Sobór trydencki (1545-1563) zajął się zdefiniowaniem prawd dogmatycznych negowanych przez protestantów, a następnie przebudową kościelnych struktur administracyjnych. Zreformował także liturgię. W 1570 zatwierdzono mszał rzymski (ryt trydencki). Po zakończeniu soboru wydano nowy katechizm, który obowiązywał do 1990 r.

Indeks ksiąg zakazanych

W roku 1559 papież Paweł IV wprowadził indeks ksiąg zakazanych, których nie wolno było katolikom czytać pod karą ekskomuniki, zaś spowiednicy mieli obowiązek dowiadywać się, kto czyta i rozpowszechnia druki protestanckie.

Na indeksie umieszczono wszystkie edycje Biblii protestanckich, a także niektóre dokumenty ujawniające nadużycia w Kościele, m.in. opracowane w roku 1537 osławione Consilium de emendanda de ecclesia Romana, którego jednym z autorów był będący wówczas kardynałem Paweł IV.

Od roku 1599 czytanie Biblii w językach narodowych wymagało osobistego zezwolenia papieża. Ograniczenia te eliminowano stopniowo dopiero od II połowy wieku XVIII.

Było wiele uzupełnień i wydań Indeksu - ostatnie wydanie ukazało się w roku 1948. Indeks zniesiono w roku 1966

Inkwizycja

W roku 1542 utworzono Święte Oficjum.

Bibliografia

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Źródło: „haslo,Kontrreformacja”