Król Roger (opera) - Wikipedia, wolna encyklopedia

Wolna encyklopedia

Król Roger - opera Karola Szymanowskiego, z librettem Jarosława Iwaszkiewicza.

Spis treści

1 Powstanie dzieła
- 1.1 Pierwsze wrażenie
2 Charakterystyka znaczeniowa
3 Role
4 Synospis
5 Król Roger - nagrania CD
6 Przypisy
7 Linki zewnętrzne

Powstanie dzieła

Zafascynowany orientem i duchem starożytnym, a także wczesnym średniowieczem pogrążanym w szale i chaosie Szymanowski napisał już wcześniej operę "Hagith". Była ona rozwinięciem niemieckiego ekspresjonizmu operowego (na przykład "Salome" Richarda Straussa) i nawiązywała do starożytności biblijnej. Szymanowski podróżował wtedy (lata 1911-1915) do Włoch i na Sycylię. Poznał wtedy zapewne opowieść epicką o sycylijskim królu Rogerze. Po wystawieniu i upadku "Hagith" Szymanowski miał już dawno nowy plan operowy. Zakochał się wtedy w piętnastoletnim Borysie Kochno, późniejszym poecie rosyjskim. Po napisaniu "Efebosa", homoerotycznej powieści, sprezentował rosyjskie tłumaczenie jednego z rozdziałów swemu młodemu kochankowi. Napisał też dla niego wiersze po francusku- Ganymède, Baedecker, N'importe i Vagabond. Potem spalił rękopis "Efebosa". Szymanowski jednak nie zrezygnował z opery. Prawdopodobnie zakochany w Jarosławie Iwaszkiewiczu, skądinąd swoim kuzynie, skłonił go do napisania libretta w 1918 roku. Sam przystąpił do tworzenia muzyki. Tak powstawał "Król Roger".

Pierwsze wrażenie

Po ukończeniu libretta i muzyki Szymanowski w 1924 roku podjął starania o wystawienie opery. Po dwóch latach dość uciążliwych operę wystawiono w Warszawie 19 czerwca. Partię Roksany, królowej zaśpiewała słynna na owe czasy Stanisława Korwin-Szymanowska. Opera przyjęta chłodno i niecierpliwie zaważyła na dalszym losie opery. Piętno niekorzystnego przyjęcia pierwszego razu być może określa tę operę jako niewiele znaczącą. W 1932 roku operę przyjęto bardzo entuzjastycznie w Pradze. W 1949 roku podobnie przyjęto polską interpretację opery (Bronisław Horowicz) na Sycylii, w Palermo. Dyrygował Mieczysław Mierzejski. Nierozumiana długie lata i umieszczana jako marginalna w światowej tradycji operowej teraz wraca i coraz częściej wystawiana przynosi coraz więcej sukcesów. Do jej niesławy przyczynił się być może sam librecista, który stwierdził po latach, iż "przefajnował ją" wraz z Szymanowskim. Dlatego jeszcze w latach 90. wykonywano tę operę niemal wyłącznie jako kantatę. Obecnie porównywana jest z największymi dziełami tego okresu, jak na przykład Turandot Giacomo Pucciniego. Zaczyna być coraz częściej wystawiana w Polsce i za granicą. W Stanach Zjednoczonych opera ta została po raz pierwszy profesjonalnie w lipcu 2008 roku (Bard SummerScape Festival w Annandale-on-Hudson, Nowy Jork).

Wielu znawców tej opery nazywa ją wielkim odkryciem współczesności i niedocenioną operą. Przykładowo jeszcze Józef Kański pisał: Trudna w percepcji muzyka tych dzieł ["Hagith" i "Króla Rogera"-przyp. red.] nie pozwala wielu odbiorcom, a nawet wykonawcom ocenić w pełni ich wartości, w Królu Rogerze znacznie wyższych niż w młodzieńczej Hagith.(...)Król Roger jest operą niezwykłą. Niezwykły był już sam poczęty w wyobraźni kompozytora i z mistrzostwem przez Jarosława Iwaszkiewicza zrealizowany pomysł libretta, które czyniąc miejscem akcji średniowieczną Sycylię, splata atmosferę surowego ascetyzmu wczesnego chrześcijaństwa z barwnym i tajemniczym światem kultury arabsko-bizantyjskiej oraz z kultem wysublimowanego erotyzmu i radości życia(...). Sławnym i popularnym interpretatorem "Króla Rogera" jest Mariusz Treliński, który zrealizował tę operę w Operze Narodowej w 2000 roku i ostatnio, w Operze Wrocławskiej w 2007 roku. Ta ostatnia inscenizacja tamże posłużyła jako podstawa do wystawienia tej opery podczas Międzynarodowego Festiwalu w Edynburgu w sierpniu 2008 r., z udziałem polskich i rosyjskich solistów, orkiestrą Teatru Maryjskiego dyrygował Walerij Giergijew.

Charakterystyka znaczeniowa

Tycjan "Bachanalia"

W operze obecny jest mit Dionizosa i Apollina. To na tych dwóch pierwiastkach oparta jest cała rozterka jaką jest opera w odbiorze adresata. Apollo jest archetypem króla Rogera, reprezentuje stałość rzeczywistości i poznawalny jest tylko przez kontrast z Dionizosem. Dionizos - archetyp Pasterza ("Pasterz" to także pierwotny tytuł libretta), jest burzycielem kosmosu. Można by więc uznać Apolla za pierwiastek dobra i stałości (Swaróg, Gabriel, Brahman), a Dionizosa za pierwiastek szału i burzenia (Weles, Lucyfer, Śiwa). Opera posiada osobliwy immanentny ruch ekspresji podobny do "Dziadów" Mickiewicza (wśród znawców literatury występuje pojęcie "arcydzieła w ruchu" opisujący przypadek "Dziadów"). Ruch ten dzieli się na cykle. W trzech aktach mogących powtarzać się cyklicznie występuje taki właśnie cykl w kilku wymiarach- wymiar fabularny (walka-sąd Króla na Pasterzu zamienia się w walkę-sąd na Królu ostatecznie nierozwiązany w trzecim akcie), wymiar muzyczny (powtarzające się leitmotywy, ruch dzieła od śpiewów cerkiewnych do ekspresji szału greckiego; ruch od warstwy surowej, chorałowej, przez impresjonizm do ekspresjonizmu w całym dziele; narastający chaos harmoniki w partiach "czaru" Pasterza, melancholia i niepokój). W nieustającym, kosmicznym ruchu zachwiania fabularnego i muzycznego wyzwalają się jak z mitycznego chaosu poszczególne sensy i uczucia. Na przykład można określić, iż z Króla-Apolla wyzwala się agape, miłość wyższa, egzystencjalna i syntetyczna, a z Pasterza- Dionizosa eros, miłość dozgonna, ekspresyjna, erotyczna. Ta pierwsza kierowana jest jako trwający jednostkowy akt tylko do Roksany, królowej i buduje żal- nowy paradygmat życia Króla. Ta druga jest miłością pankosmiczną, szaloną, która sama siebie negując wiecznie się wyraża. Akt pierwszy określa między innymi utratę. Akt drugi- żal. Aktu trzeciego nie można wyrazić, ponieważ zbudowany jest na poetyce zupełnej niejednoznaczności i improwizacji. Można go porównywać owocnie z Wielką Improwizacją z "Dziadów" Mickiewicza ("Ku mnie! Ku mnie! Wzywam Was!" przypomina "Kocham was, me dzieci wieszcze!). W całym dziele można dostrzec interesujące nawiązania do "Nie-boskiej komedii" Zygmunta Krasińskiego poprzez ciągłą rewolucję, a wręcz krwiożercze zachowanie tłumu. Także poprzez kilka powielonych z "Nie-boskiej" fraz, np. "Ku mnie!", a także paralelne szaleństwo Roksany do szaleństwa żony w sztuce. Totalny szał, ekspresja, żal króla tracącego Roksanę, ciągle mącąca się i wybuchająca potęga Pasterza, narastający ruch sceniczny, pełen chaos muzyki przechodzący przez różne rytmy i tempo swego monumentalnego hałasu ostatecznie przechodzi w taniec bachiczny, rytualny i szalony (w improwizacyjnym szale greckim) zarazem. Muzyka niknie, a zbudzony z żalu Król śpiewa hymn na cześć Słońca. Ostatecznie niejednoznaczny jest pojedynek Dionizosa z Apollinem. Wielu interpretatorów zapomina, że obie postacie się implikują, a bóg nie wygrywa nigdy nad bogiem. Dlatego przy zachowaniu niejednoznaczności dzieła, jego otwartości, to odbiorca może określić swoją interpretację (tożsamość).

Role

		Premiera, 19 czerwca, 1926 (Emil Młynarski)
Król Roger, Król Sycylii	baryton	Eugeniusz Mossakowski
Roksana, jego żona	sopran	Stanisława Korwin-Szymanowska, siostra kompozytora
Edrisi, Arabski mędrzec	tenor
Pasterz	tenor	Adam Dobosz
Archiereios	bas
Dyakonissa	kontralt
Kapłani, mnisi, mniszki, obywatele, straże, eunuchowie, uczniowie Pasterza

Synospis

Akt pierwszy- "Imperium Bizantyjskie". Po wstępnym, uwerturowo-mszalnym śpiewie bizantyjskim "Hagios, hagios, hagios" ("Święty, święty, święty") przybywa do katedry Król. Tam dowiaduje się o przybyciu i heretyckiej działalności Pasterza. Królowa Roksana błaga o sprawiedliwy sąd nad nim. Król godzi się osądzić Pasterza. Gdy ten przybywa lud woła o jego śmierć. Pasterz śpiewa bluźnierczą arię "Mój Bóg jest piękny jako ja". Oczarowuje lud. Król czując niemoc skazuje Pasterza na banicję. Zmienia zdanie i wzywa go na sąd.

Akt drugi- "Orient"

W atmosferze niepokojącego oczekiwania na Pasterza Król zatopiony w rozterce rozmawia z Edrisim, swoim arabskim doradcą. Podczas bezsennej nocy słyszy słynną wokalizę Roksany, która błaga o spokój Króla i jego łaskę na Pasterza. Pasterz pojawia się. Ten rozpoczyna czar tłumu. Pozostaje niezrozumiały i nieuchwytny dla Sędziego-Króla. Król każe go skuć. Pasterzowi udaje się uciec od łańcuchów. Roztacza w zaczarowanym przez siebie tłumie taniec i wraz z królową odchodzi. Mówi, że jeśli Król chce być jego sędzią musi stawić się na sąd do niego.

Akt trzeci - "Grecko-rzymski"

W starożytnej świątyni greckiej Król woła Roksanę. Ona odpowiada mu. Odpowiada mu też głos Pasterza. Pojawia się Roksana. Król próbuje ją odczarować na próżno. W coraz większym żalu rozmawia z oczarowaną Roksaną. Zaczarowany lud przyłącza swój impresjonistyczny śpiew. Następują wokalizy i głosy solo. Król wpadający w coraz większy żal doprowadza rozmowę do najwyższego stopnia ekspresji. Wtedy zbliża się głos Pasterza. Roger i Roksana rzucają stosy kwiatów i wieńców na ołtarz, na którym wybucha ogień, poza nim roztacza się coraz większa ciemność, na scenie pojawiają się tłumy. Nagle pojawia się Pasterz jako bóg Dionizos. Rozpoczyna się wielka improwizacja wypływająca najpierw z głosu i rytmu śpiewu Dionizosa, stopniowo obejmująca cały lud. W coraz większym chaosie i akcie wielkiej ekspresji cały lud zatapia się w potężny szał bachiczny. Żal Króla Rogera jest tak silny, że trwa oszołomiony jako odbiorca. Następnie wszyscy oprócz Króla- odbiorcy nikną wraz ze wschodem Słońca. Roger budzi się powoli ze snu. Spoglądając na Słońce śpiewa na jego cześć hymn.