Wolna encyklopedia

Krum, bułg. Кана Субиги Крум Страшни (ur. ?, zm. 814) – kolejny władca Bułgarii po chanie Kardamie oraz założyciel nowej dynastii. Jego ród prawdopodobnie wywodził się z Protobułgarów panońskich. Był pierwszym władcą noszącym tytuł Chan Subigi.

Wczesne lata panowania

Twórca nowej dynastii chanów bułgarskich wywodził się jak się przypuszcza spośród Bułgarów panońskich, żyjących od kilku pokoleń w państwie awarskim. Państwo to zostało na przełomie VIII i IX wieku rozbite przez cesarza Franków Karola Wielkiego. W 803 roku ziemie od Lasu Wiedeńskiego do Cisy zostały podporządkowane cesarzowi Franków. Rozległe ziemie pomiędzy Cisą, Karpatami i Dniestrem, wraz z obecnym Siedmiogrodem, w walkach z Awarami podporządkował sobie Krum. Uznaje się, że walki te trwały do około 807 roku, w tym też czasie Krum najprawdopodobniej przyłączył te ziemie do starego słowiańsko-bułgarskiego państwa założonego przez chana Asparucha i ogłosił się najwyższym władcą w Plisce. Stał się w ten sposób panem potężnego państwa sięgającego od Tracji do południowych Karpat i od Cisy po Dniestr leżącego pomiędzy Cesarstwem Bizantyńskim a Cesarstwem Karola Wielkiego.

Wojny z Bizancjum

Pierwsze walki

Granice Bułgarii za rządów chana Kruma

Energiczne posunięcia bułgarskiego chana wzbudziły niepokój u jego południowego sąsiada. W roku 807 cesarz Bizantyjczyków Nicefor I Genik wyruszył na wyprawę przeciwko Bułgarom. W połowie drogi był zmuszony zawrócić, gdyż dowiedział się, że w stolicy przygotowywany jest zamach stanu. W międzyczasie chan Krum udzielił pomocy zbuntowanym Słowianom zamieszkującym dolinę rzeki Strymon, rozbił oddział bizantyjski wysłany na odsiecz i przyłączył ich kraj do swojego państwa.

Granicy bizantyńskiej bronił łańcuch potężnych twierdz, na który składały się przede wszystkim: Serdika, Philopopolis, Adrianopol i Dewelt. W roku 809, Krum pojawił się nagle u bram Serdiki (obecnie Sofia). Mimo imponujących fortyfikacji i mocnego garnizonu wdarł się do środka, masakrując sześciotysięczny oddział obrońców i rzesze ludności cywilnej. Wielu greckich oficerów, w tym inżynier Eumathius, przeszło na stronę bułgarską. Z rozkazu chana mury miasta zrównano z ziemią. Tryumf Kruma przyćmiła wyprawa odwetowa cesarza Nicefora, który przeszedł z armią przez całą Bułgarię i zdobył właściwie bez walki stolicę Bułgarów – Pliskę. Grecy splądrowali pałac Kruma i nie niepokojeni wrócili w granice Bizancjum. W drodze powrotnej cesarz nakazał odbudowę Serdiki i obsadził ją garnizonem azjatyckim.

Decydująca kampania 811 roku

W maju 811 roku cesarz bizantyjski Nicefor wraz ze swym synem Staurakiosem wyruszył na kolejną wyprawę. Na granicy państwa w Markellai czekało na niego poselstwo bułgarskie, które chan Krum wysłał celem podjęcia rokowań pokojowych. Chcąc raz na zawsze położyć kres groźbie bułgarskiej Nicefor odrzucił propozycje posłów i pospieszył w stronę Pliski. 20 czerwca zajął ją i spustoszył po raz drugi, po czym powstrzymał na jakiś czas dalszy pochód. W zdobytej stolicy cesarz zezwolił żołnierzom na akty szczególnego okrucieństwa: między innymi rozkazał przyprowadzić ich (Bułgarów) małe dzieci, położyć je na ziemi i miażdżyć kamiennymi dikanjami^[1]. Podczas dalszego zwycięskiego pochodu cesarz ponownie odrzucił dalsze usilne prośby Kruma o pokój. Pobity chan wycofał się w góry. Ścigając go w kierunku Serdiki, Nicefor zapędził się w trudną do przebycia partię gór i znalazł się w wąskim stromo wznoszącym się wąwozie pod Wyrbicą. Bułgarzy zamknęli obydwa wyjścia wąwozu drewnianą palisadą, po czym spadli na uwięzionych w pułapce Bizantyńczyków, wycinając armię w pień. W stoczonej w nocy z 26 na 27 lipca 811 roku bitwie na przełęczy Wyrbica wojska cesarskie zostały kompletnie rozbite, a cesarz pojmany i ścięty u stóp chana. Ocalał jedynie śmiertelnie ranny syn Nicefora, Staurakios, który z garstką żołnierzy wydostał się z pola walki. Czaszkę Nicefora wbito na pal, później Krum kazał oprawić ją w srebro i używał jako pucharu, którym wznosił toasty podczas uczt w gronie swoich słowiańskich wodzów. Ten protobułgarski zwyczaj oparty był na wierzeniu, że pijąc z czaszki pokonanego wroga, przejmuje się jego siły.

Uczta z udziałem chana Kruma z okazji zwycięstwa nad cesarzem Niceforem

Ciężko rannego strzałą w szyję Staurakiosa uratowali właśni żołnierze - przenieśli go w bezpieczne miejsce, a następnie przetransportowali do Adrianopola (obecnie: Edirne). Zgodnie z własną wolą został następnie przewieziony do stolicy - Konstantynopola (obecnie: Stambuł), gdzie zaopiekowali się nim lekarze. Jednak rana nie poddawała się leczeniu. Korzystając z choroby cesarza po władzę sięgnął jego szwagier - kuropalates Michał. Zebrał on wokół siebie grupę ludzi zdecydowanych na zamach stanu. 2 października 811 roku Staurakios został zmuszony do abdykacji. Zmarł niedługo po tym - 11 stycznia 812 r.

Dalsze zwycięstwa Kruma

Wiosną 812 roku Krum zdobył Dewelt i zwyczajem bizantyńskim przesiedlił jego mieszkańców w głąb Bułgarii. Ludność okolicznych miast masowo uciekała na ziemie położone w głębi Cesarstwa. W tym samym roku, Krum wysłał do nowego cesarza Michała I posła Dragomira (pierwsze słowiańskie imię w oficjalnych rocznikach Bułgarii), aby odnowił traktat zawarty w 716 roku pomiędzy chanem Terwełem a cesarzem Teodozjuszem III. Krum nalegał ponadto na wydanie bułgarskich dezerterów i zbiegów. Kiedy Michał I nie zgodził się ich wydać chan zaatakował za pomocą maszyn oblężniczych trudną do zdobycia twierdzę Messembrię, wielki port czarnomorski i ośrodek handlowy. Flocie bizantyńskiej nie udało się przyjść z odsieczą miastu, które z wielką ilością złota i srebra oraz zapasami „ognia greckiego” i 36 miotaczami tego ognia wpadło w ręce bułgarskie.

Wiosną 813 roku cesarz Michał wyruszył przeciw Krumowi. Chan bułgarski wyprawił się naprzeciw Bizantyńczykom zajmując duże obszary w Tracji i Macedonii. W roztrzygającej bitwie pod Wersinikią (22 czerwca 813 roku), niedaleko Adrianopola, wojska cesarza poniosły klęskę. Bunt w stolicy spowodował, że Michał I Rangabe utracił tron na rzecz Leona V Armeńczyka.

Depcząc po piętach wycofujących się Bizantyjczyków, 17 lipca 813 roku wojska Kruma stanęły pod Konstantynopolem. Tu, pod murami miasta, władca Bułgarów zaproponował zawieszenie broni, żądając by pozwolono mu wbić włócznię w Złotą Bramę na znak jego najwyższej władzy. Cesarz Leon przygotował pod bramą zasadzkę, chanowi udało się jednak wymknąć spod oszczepów przeciwnika. Poprzysiągł jednak Grekom zemstę. W płomieniach stanęły przedmieścia stolicy i okoliczne wsie, niezliczone klasztory, świątynie i wspaniałe wille, nawet pałac cesarski Świętego Manasa. Wykwintne kapitele i rzeźby załadowano na wozy i wywieziono do Bułgarii. Miały w przyszłości ozdobić odbudowany pałac w Plisce. W drodze powrotnej Krum zdobył Adrianopol, a jego ludność przesiedlił na ziemie bułgarskie. Wśród przesiedlonych znalazła się armeńska rodzina z małym chłopcem, który w przyszłości miał zostać cesarzem bizantyńskim jako Bazyli I.

Ilustracja kroniki Jana Skylitzes przedstawiająca Kruma gromadzącego swój lud.

Po powrocie, chan rozpoczął przygotowania do nowego najazdu celem oblężenia i ostatecznego zdobycia Konstantynopola. Zimą 813 roku nowa 30-tys. armia bułgarska została wysłana na południe celem nękania przeciwnika. Do Bułgarii chan ściągał oddziały awarskie z Panonii, budowano machiny oblężnicze, olbrzymie katapulty, tarany i drabiny. Tymczasem, w trakcie przygotowań do wielkiej kampanii letniej, w Wielki Czwartek, 13 kwietnia 814, ku wielkiej radości ogarniętych niepokojem Bizantyjczyków, roku chan Krum niespodziewanie zmarł. Prawdziwa przyczyna jego śmierci jest po dziś dzień nieznana. Bizantyjscy kronikarze pisali, że Kruma dosięgła "ręka Boska z powodu wielu grzechów czynionych przeciwko rzymianom". Według jednej z hipotez - miał zawał serca. Według innej - został zamordowany przez własnych bojarów.

Polityka wewnętrzna

Podczas rządów chana Kruma zostało po raz pierwszy spisane powszechnie obowiązujące i dość surowe prawo. Według legendy, chan stworzył je między innymi w oparciu o odpowiedzi jeńców awarskich. Na zadane im pytanie - co według nich doprowadziło do upadku ich kaganatu, Awarowie odpowiedzieli, że lud podupadł wskutek pijaństwa. Chan miał podobno nakazać wycięcie winorośli w swoim państwie. Nowe prawo wprowadzało w miejsce zemsty rodowej instytucje szkody i odszkodowania, chroniło własność prywatną, traktowało jednakowo każdego obywatela państwa - bez względu na to czy był on Bułgarem czy Słowianinem, biednym czy bogatym. Surowo karano złodziei, krzywoprzysięzców i pijaków. Za oszczerstwo groziła kara śmierci, za ukrywanie złodzieja i przedmiotów pochodzących z kradzieży – konfiskata majątku, za kradzież – łamanie kości, za pijaństwo – kara zniszczenia winnicy. Była też przewidziana kara za niewspomaganie biednych i potrzebujących, która polegała na konfiskacie majątku.

W okresie panowania Kruma, mimo że napływ elementu bułgarskiego z państwa Awarów wzmocnił liczebność Bułgarów nastąpił dalszy postęp slawizacji państwa bułgarskiego. Po raz pierwszy słychać wówczas o pośle bułgarskim, który nosił słowiańskie imię. W armii bułgarskiej wielką rolę odgrywali wodzowie słowiańskich plemion uznający zwierzchność chana, częściowo pochodzący z bizantyńskich "Sklawinii" i być może szukający sojusznika przeciw jarzmu cesarskiemu. Wydaje się zresztą, że Krum świadomie wspierał się na elemencie słowiańskim w walce z opozycją bojarską.

W stosunku do podbitych ziem chan stosował bizantyńską politykę przesiedleń. Mieszkańcy zdobytych miast byli przenoszeni w różne zakątki państwa bułgarskiego. Te posunięcia oraz równe i surowe stosowanie prawa przyczyniły się do trwałego zabezpieczenia nowonabytych obszarów oraz stworzyły podstawy do ujednolicenia i zrównania ówczesnych mieszkańców Bułgarii pod względem etnicznym i kulturowym. Liczne wyprawy wojenne przyczyniły się do pomnożenia bogactw chana i szlachty. Stały się czynnikiem rozwoju materialnego i cywilizacyjnego, ale też rozsadnikiem nowych idei, które w najbliższych latach miały doprowadzić do głębokiego kryzysu religijnego w państwie bułgarskim, bowiem jeńcy greccy oprócz wiedzy i kultury przynosili do Bułgarii również szybko rozprzestrzeniającą się wiarę chrześcijańską.

Krum scentralizował władzę. Podzielił swe państwo na regiony, których zarządców wyznaczał sam. Podczas swego krótkiego i burzliwego panowania powiększył terytorium Bułgarii i uczynił z niej siłę, z którą jej potężni sąsiedzi - Bizantyńczycy i Frankowie - musieli się liczyć.

Przypisy

Bibliografia

• T. Wasilewski, Dzieje Bułgarii, Ossolineum, Wrocław 1988, ss. 46-49. ISBN 83-0402466-7
• D. Lang, Bułgarzy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983, ss. 52-55. ISBN 83-06-00831-6
• J. Dobosz (red.), Słownik władców Europy średniowiecznej, Wyd. Poznańskie 1999, 226 – 227. ISBN 83-86138-50-5.
• W. Giuzelew, Bułgarskie średniowiecze, w I. Dymitrow (red.), Bułgaria. Zarys dziejów, Książka i Wiedza, Warszawa 1986, ss. 36–38. ISBN 83-05-11583-6

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Krum

Poprzednik Kardam

chan Bułgarii 803-814

Następca Dukum