Wolna encyklopedia

Niektóre informacje zawarte w artykule wymagają weryfikacji. Do weryfikacji: skład narodowościowy Litwy Środkowej

Litwa Środkowa
← 1920-1922 →
Flaga Litwy Środkowej
Język urzędowy	polski
Język używany	polski, jidysz, litewski, rosyjski, białoruski
Stolica	Wilno
Zależne od	II Rzeczposopolita
Powierzchnia  • całkowita	b/d. na świecie 13 490 km²
Liczba ludności ()  • całkowita   • gęstość zaludnienia	b/d. na świecie 490 000 36 osób/km²
Data powstania	12 października 1920
Wcielenie do Polski	18 kwietnia 1922

Znaczki Litwy Środkowej z 1920 r.: znaczek z herbem Litwy Środkowej i znaczek litewski z nadrukiem "Środkowa Litwa Poczta" i herbem państwowym

Przebieg różnych linii demarkacyjnych podczas walk o Litwę Środkową

Litwa Środkowa – niezależny formalnie organizm państwowy ze stolicą w Wilnie, którego powstanie ogłoszono 12 października 1920 roku. Powołana do życia przez Polaków jako sposób na oderwanie od Litwy terenów przekazanych jej 27 sierpnia przez bolszewików w zamian za życzliwą neutralność w toczącej się wtedy wojnie polsko-bolszewickiej.

Okoliczności powstania

Litwa Środkowa powstała po zaaranżowanym przez Józefa Piłsudskiego buncie 1 Dywizji Litewsko-Białoruskiej złożonej z Polaków pochodzących z Wileńszczyzny, pod dowództwem generała Lucjana Żeligowskiego, który zajął te tereny. Wilno i okolice zajęto 9 października 1920. Doprowadzono w ten sposób do zerwania zawartej 7 października 1920 w Suwałkach polsko-litewskiej umowy wojskowej o demarkacji, która wytyczała tymczasową granicę polsko-litewską (była ona wyznaczona tylko do miejscowości Bastuny).

Termin Litwa Środkowa był przejawem planów federalistycznych Józefa Piłsudskiego. Wraz z Litwą Wschodnią (Białorusią) i Litwą Zachodnią (gubernią kowieńską) Wileńszczyzna miała tworzyć pozostające w unii z Polską, a składające się z trzech kantonów narodowościowych, państwo litewskie.

Stan prawny

12 października 1920 roku gen. Lucjan Żeligowski wydał dekret, w którym ogłosił, że będzie sprawował władzę zwierzchnią na terenie Litwy Środkowej jako naczelny dowódca wojska, a funkcje rządu obejmie powołana przez niego Tymczasowa Komisja Wykonawcza.

7 stycznia 1921 ogłoszono wytyczne dotyczące nadawania obywatelstwa. Obywatelami Litwy Środkowej mieli być wszyscy ludzie urodzeni na ówczesnym terenie państwa lub mieszkający na jej terenie przez co najmniej 5 lat przed 1914 rokiem.

Skład narodowościowy

Większość mieszkańców na terenie tego quasi-państwa stanowili Polacy (według oficjalnych polskich danych: 70,6%)^[1]. Litwini stanowili 12,84%, Białorusini 6,02%, Żydzi 4,04% i inni 6,5% ludności^[2]. W samym Wilnie według spisu z 1916 r. przeprowadzonego przez niemieckie władze okupacyjne Litwini stanowili 2,6% ludności miasta, przy 50,2% udziale ludności polskiej^{[potrzebne źródło]}. Żydzi stanowili 43,5% ludności miasta. Według polskiego spisu powszechnego z 9 grudnia 1931 r. Polacy stanowili 128 600 (65,9%) mieszkańców, Żydzi 54 600 (28,0%) Rosjanie 7400 (3,8%) Białorusini 1,700 tys. (0.9%) Litwini 1579 (0,8%) a inni ok. 1200 (0,6%). W ostatecznym kształcie Litwa Środkowa liczyła 13 490 km² i ok. 490 tys. ludności.

Ordynacja wyborcza została ogłoszona 1 grudnia 1921 roku, zaś wybory do Sejmu odbyły się dnia 8 stycznia 1922 roku. Sejm zebrał się 1 lutego 1922 roku, a zakończył swej obrady w marcu tego samego roku.

Kalendarium wydarzeń związanych z przyłączeniem do Polski:

• 4 lutego 1922 przybywa do Wilna Władysław Sołtan jako delegat rządu polskiego (funkcję sprawuje do 6 kwietnia 1922).
• 20 lutego 1922 - Na swoim 10 posiedzeniu, Sejm Orzekający w Wilnie (tzw. Sejm Wileński) przyjął "Uchwałę w przedmiocie przynależności państwowej Ziemi Wileńskiej". Za wnioskiem o przyłączenie ziemi wileńskiej do Polski głosowało 96 posłów, 6 wstrzymało się od głosu. W pkt. 4 tej uchwały napisano: "Ziemia Wileńska stanowi bez warunków i zastrzeżeń nierozerwalną część Rzeczypospolitej Polskiej".
• 1 marca 1922 - Rząd RP przedłożył Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu RP projekt "Aktu złączenia", który miał uzupełnić uchwałę Sejmu Wileńskiego. W akcie tym zapowiadano nadanie autonomii Ziemi Wileńskiej, podobnej do tej jaką miało województwo śląskie.
• 2 marca 1922 - przybyła do Warszawy delegacja Sejmu Wileńskiego. Brak zgody tej delegacji na wprowadzenie zmian do uchwały o włączeniu Ziemi Wileńskiej do Polski, doprowadził do kryzysu politycznego, zakończonego dymisją rządu premiera Ponikowskiego.
• 6 kwietnia 1922 - Sejm Ustawodawczy przyjął ustawę "O objęciu władzy państwowej nad Ziemią Wileńską" w kształcie proponowanym przez Sejm Wileński, bez zmian proponowanych przez rząd RP. Delegatem rządu w Wilnie został Walery Roman.
• 18 kwietnia 1922 - W Wilnie odbyły się uroczystości mające symbolicznie wprowadzić w życie ustawę o wcieleniu do Polski Wileńszczyzny, która stała się częścią województwa wileńskiego.

Stolica Litwy została w związku z tymi wydarzeniami przeniesiona do Kowna.

Litwa do 19 marca 1938 nie utrzymywała z RP stosunków dyplomatycznych i do dnia dzisiejszego to wydarzenie jest cierniem w stosunkach polsko-litewskich.

Po agresji ZSRR na Polskę w 1939 Stalin przekazał Wilno i część Wileńszczyzny na mocy układu radziecko-litewskiego z 10 października1939 r. Litwie. Rok później, po aneksji Litwy przez ZSRR Wilno zostało stolicą Litewskiej SRR. Po rozpadzie Związku Radzieckiego Wilno stało się stolicą niepodległej Litwy.

Szefowie Państwa Środkowolitewskiego

• 12 października 1920 - 30 listopada 1921 gen. Lucjan Żeligowski
• 30 listopada 1921 - 6 kwietnia 1922 Aleksander Meysztowicz (prezes Tymczasowej Komisji Rządzącej)

Naczelni Dowódcy Wojsk Litwy Środkowej

• gen. Lucjan Żeligowski 9 października 1920 - 30 listopada 1921
• gen. Daniel Konarzewski 30 listopada 1921 - 18 kwietnia 1922

Przypisy

1. ↑ Wielka encyklopedia PWN, t. 16, Warszawa 2003, s. 78 (hasło: Litwa Środkowa).
2. ↑ Jędrzejewicz W.,Litwa Środkowa i jej życie wewnętrzne. Londyn 1983, s.26

Zobacz też

• Konflikt polsko-litewski
• Stosunki polsko-litewskie
• Bunt Żeligowskiego
• Wojsko Litwy Środkowej
• Sejm Litwy Środkowej