Wolna encyklopedia

Herb przedrozbiorowego województwa lubelskiego i zarazem ziemi lubelskiej (patrz: Herb)
Park zdrojowy w Nałęczowie
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Lubelszczyzna

Lubelszczyzna (lub ziemia lubelska) – kraina historyczna w północno-wschodniej Małopolsce, na prawym brzegu Wisły, między Wieprzem i Tyśmienicą na północy, oraz Sanem i Tanwią na południu. Głównym miastem krainy jest Lublin.

Spis treści

Geografia

Mapa Lubelszczyzny (ziemi lubelskiej) i jej najbliższego sąsiedztwa

Położenie

Lubelszczyzna położona jest w północno-wschodniej Małopolsce, w środkowym i częściowo dolnym dorzeczu rzeki Wieprz. Region od północy zamknięty jest rzekami Wieprz i Tyśmienica, zaś od południa rzekami San i Tanew.

Większa część krainy położona jest w obecnym województwie lubelskim, lecz jej południowe krańce (do okolic Sanu) leżą w woj. podkarpackim.

Granice

Ziemia lubelska jest częścią regionu Małopolski, jednak od reszty regionu oddziela ją przede wszystkim z zachodu Wisła. Lubelszczyzna graniczy:

Geografia fizyczna

Ukształtowanie powierzchni

Zobacz więcej w osobnym artykule: Wyżyna Lubelska.
Wisła - zachodnia granica Lubelszczyzny

Lubelszczyzna w większości położona jest na Wyżynie Lubelskiej, która zajmuje środkową część krainy. O jej południowe krańce zahacza Roztocze oraz Kotlina Sandomierska, zaś o jej północne i wschodnie krańce - Nizina Południowopodlaska oraz Polesie Zachodnie i Wołyńskie. W północno-zachodniej części zahacza o nią również Nizina Środkowomazowiecka. Wysokość terenu waha się średnio od 100 do 300 m n.p.m.

Geologia

Pod powierzchnią środkowej Lubelszczyzny znajdują się liczne margle, wapienie, opoki oraz piaskowce, pochodzące z mezozoiku. Na północy regionu występują trzeciorzędowe piaski, miejscami żwiry.

Obszar Lubelszczyzny należy do trzech jednostek tektonicznych: na północy znajduje się platforma prekambryjska, środkowy pas to platforma paleozoiczna natomiast na południu znajduje się Zapadlisko Przedkarpackie. Region obfituje w lessy, dzięki którym rozwija się rolnictwo.

Hydrografia

Region w całości położony jest w dorzeczu Wisły. Przez region przepływają ważniejsze rzeki: Wieprz, Bystrzyca, Chodelka, Sanna, Krzna, San (niewielki odcinek na południu), Wisła (stanowi zachodnią granicę krainy). W okolicy Lublina znajdują się obszary intensywnej eksploatacji wód podziemnych. Zasobność wód podziemnych na obszarze Lubelszczyzny jest duża (na zachodzie) oraz średnia (w całości regionu). Wschodni obszar regionu jest zagrożony deficytem wody dla rolnictwa oraz gospodarki komunalnej. W Nałęczowie znajduje się jedyne w regionie uzdrowisko z wodami mineralnymi.

Sieć osadnicza

Lublin - stolica regionu
Lubartów - centrum
Frampol - rynek
Urzędów - dawniej był miastem i siedzibą powiatu

Miasta

Tabela przedstawia wszystkie współczesne miasta znajdujące się na historycznej Lubelszczyźnie:

Lp. Miasto Liczba
mieszkańców[1]		 Powiat Prawa miejskie
1 Lublin 351 806 lubelski (grodzki) od 1317
2 Puławy 49 386 puławski od 1906
3 Świdnik 40 092 świdnicki od 1954
4 Kraśnik 35 731 kraśnicki od 1377
5 Biłgoraj 27 267 biłgorajski od 1578
6 Lubartów 22 803 lubartowski od 1543
7 Łęczna 21 281 łęczyński od 1467
8 Janów Lubelski 11 958 janowski od 1640
9 Parczew 10 185 parczewski od 1401
10 Poniatowa 9 722 opolski od 1962
11 Opole Lubelskie 8 779 opolski ok.1400-1870 i od 1957
12 Bełżyce 7 001 lubelski 1417-1869 i od 1958
13 Bychawa 5 284 lubelski 1537-1869 i od 1958
14 Nałęczów 4 184 puławski od 1963
15 Kazimierz Dolny 3 524 puławski XIV w.-1866 i od 1927
16 Annopol 2 652 kraśnicki XVII/XVIII w.-1870 i od 1996
17 Piaski 2 641 świdnicki XV w.-1869 i od 1993
18 Ostrów Lubelski 2 259 lubartowski 1548-1869 i od 1919
19 Frampol 1 423 biłgorajski ok.1736/73-1864 i od 1993

Miejscowości pozbawione praw miejskich

Ponadto region posiada szereg miejscowości, które w toku historycznych wydarzeń pozbawione zostały praw miejskich, a które są ważne z punktu widzenia historii i kultury regionu. Są to:

Atrybuty

Nazwa

Lubelszczyzna, jak sama nazwa wskazuje, pochodzi od nazwy jej stolicy – Lublina. Często stosowana jest jako synonim województwa lubelskiego, aczkolwiek nie zupełnie poprawnie. Nazwa Lublin znana jest już od najstarszych zapisków z 1228 (Lublin). Pochodzi ona od nazwy osobowej Lubla utworzonej od imienia Lubomir, poprzez dodanie dawniej pieszczotliwego przyrostka -la. Jedna z legend głosi, że nazwa pochodzi od nazwy ryby lin, którą można spotkać w zalewie Zemborzyckim.[3]

Herb

Herbem ziemi lubelskiej i przedrozbiorowego województwa lubelskiego jest biały jeleń na czerwonym tle ze złotymi rogami, kopytami i koroną zawieszoną na szyi. Herb ten pojawił się około połowy XIV wieku, zaś Jan Długosz w swych Rocznikach wśród chorągwi rycerstwa spod Grunwaldu w roku 1410 wymienia również chorągiew ziemi lubelskiej. Po utworzeniu województwa lubelskiego w 1474 roku herb ten staje się herbem wojewódzkim.[4]

Historia

Zobacz więcej w osobnych artykułach: województwo lubelskie (I Rzeczpospolita), województwo lubelskie (II Rzeczpospolita).
Akt Unii Lubelskiej

Usamodzielnienie

Historia Lubelszczyzny jako oddzielnego regionu zaczyna się dość późno, bo dopiero w II połowie XV wieku. W 1474 roku, król Kazimierz Jagiellończyk wydzielił z województwa sandomierskiego nowe – województwo lubelskie, w skład którego weszła również ziemia łukowska. Województwo lubelskie posiadało dwóch senatorów: wojewodę i kasztelana lubelskiego. Sejmiki odbywały się w Lublinie. Województwo podzielone było na trzy powiaty: lubelski, urzędowski oraz łukowski.

Rozkwit

W wiekach XV-XVI kraina przeżywała rozkwit, dzięki szlakowi handlowemu znad Morza Czarnego na zachód Europy, czego efektem jest lubelskie Stare Miasto czy Kazimierz Dolny. W 1569 w Lublinie zawarto unię lubelską, oraz książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi. Protestantyzm na Lubelszczyźnie pojawił się dopiero w drugiej połowie XVI w., jednak ten region Polski szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków kalwinizmu i arianizmu aż do połowy XVII w., kiedy zwyciężyła kontrreformacja. Działała tu jedna z ważniejszych gmin braci polskich, której przedstawicielem był Jan Niemojewski, a ministrem zboru Marcin Czechowic.

W tym czasie z powodu ważnej roli, jaką w I Rzeczypospolitej pełnił Lublin, Lubelszczyzna silnie oddziaływała na ziemie sąsiednie, szczególnie na:

Upadek

W połowie XVII wieku region uległ zniszczeniu w wyniku wojen (najazdy kozackie, potop szwedzki) oraz epidemii. Wiele miast zostało wyludnionych, na miejsce ludności polskiej, właściciele miast sprowadzali Żydów.

Wojny

Na skutek wojen i powstań kozackich region podupadł, a zabudowa miast była uboga. Po III rozbiorze w 1795 Lubelszczyzna znalazła się pod panowaniem Austrii. W 1809 region został włączony do Księstwa Warszawskiego. W 1815 znalazło się w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim, w 1837 Lublin został stolicą guberni.

W 1877 zbudowano pierwsze połączenie kolejowe. Podczas I wojny światowej rosyjski odwrót i zajęcie regionu przez wojska niemieckie i austro-węgierskie w lecie 1915 ostatecznie zakończyło rosyjskie rządy na Lubelszczyźnie.

Kultura

Etnografia

Na Lubelszczyźnie znajduje się kilka regionów etnograficznych. Niejednokrotnie wychodzą one poza ziemię lubelską również do ziem sąsiednich. Są to:

Ponadto Puszczę Solską na południu krainy zamieszkują również Borowiacy (nie mylić z Borowiakami Tucholskimi).

Kuchnia regionalna

Z tym tematem związana jest kategoria: Kuchnia lubelska.

Dla Lubelszczyzny najbardziej charakterystyczne są różnego rodzaju miody, a także potrawy przyrządzane z mąki oraz kaszy gryczanej i jaglanej. Liczne są również regionalne napoje alkoholowe i bezalkoholowe, oleje roślinne, mięsa oraz wyroby piekarnicze i cukiernicze[5]. Do najbardziej charakterystycznych potraw i innych wyrobów kulinarnych Lubelszczyzny można zaliczyć między innymi:

Wiele z tradycyjnych potraw Lubelszczyzny znalazło się na Liście Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi[6].

Zespoły ludowe

Gospodarka

Dziedziniec Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego
Zalew Zemborzycki – miejsce sportu i rekreacji

Rolnictwo

W regionie przeważa uprawa pszenicy oraz buraków cukrowych, szczególnie na glebie obfitującej w less. W okolicy Lublina oraz Puław ludność wiejska zajmuje się ogrodnictwem i sadownictwem. Na północy Lubelszczyzny uprawiane jest żyto oraz ziemniaki. Na wschodzie krainy znajdują się uprawy lnu i konopi, chmielu oraz tytoniu. W regionie hoduje się dużo bydła oraz świń. Warunki dla rolnictwa na Lubelszczyźnie są korzystne oraz bardzo korzystne w okolicy Lublina.

Przemysł

Zobacz więcej w osobnym artykule: Zagłębie lubelskie.

Na Lubelszczyźnie dominuje przemysł metalowy i maszynowy oraz włókienniczy i skórzany. W Puławach silnie rozwinięty jest przemysł chemiczny. W kilku ośrodkach miejskich pozycje pierwszorzędną zajmuje produkcja żywności m.in. w Milejowie, Lublinie oraz Łukowie. W Lublinie istnieje ponadto przemysł samochodowy. W energię elektryczną zaopatrują mieszkańców Lubelszczyzny dwie elektrownie cieplne o mocy poniżej 500 MW w Puławach i stolicy regionu – Lublinie. Na terenie krainy znajduje się jedno z największych polskich złóż węgla kamiennego – Zagłębie lubelskie. Działa tu spółka Lubelski Węgiel "Bogdanka" SA posiadająca jedną kopalnię. Powstała w styczniu 1975 roku jako Przedsiębiorstwo Państwowe pod nazwą Kopalnie Lubelskiego Zagłębia Węglowego.

Usługi

Centrum usługowym regionu jest jego stolica Lublin. Powyżej 60% ludności miasta zatrudniona jest w usługach. W Lublinie na wysokim poziomie rozwinięte jest szkolnictwo wyższe. Znajduje się tutaj Katolicki Uniwersytet Lubelski oraz Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. W mieście rozwinięte są usługi finansowe oraz kulturalne. W mniejszych miastach w usługach zatrudniona jest około połowa mieszkańców.

Turystyka

Wąwóz lessowy w okolicy Kazimierza Dolnego
Świątynia Sybilli w zespole pałacowo-parkowym w Puławach
Pałac w Kozłówce
Kamienice pod św. Mikołajem i św. Krzysztofem w Kazimierzu Dolnym
Widok Kazimierza Dolnego z Góry Trzech Krzyży
Zachód Słońca nad Starym Miastem w Lublinie

Walory przyrodnicze

Stopień urozmaicenia krajobrazu na większej części Lubelszczyzny jest średni. Swój początek ma tutaj Szlak Roztoczański, przy którym znajdują się wąwozy lessowe. Wąwozy lessowe znajdują się także w okolicy Kazimierza Dolnego.

Lasy

Na terytorium całej Lubelszczyzny dominującym gatunkiem drzew jest sosna. Na wyżynie można spotkać liczne dęby oraz drzewa liściaste twarde. Przez południe regionu przebiega Puszcza Solska, na której rosną nieliczne w regionie jodły. Lesistość na Lubelszczyźnie waha się od 10% na północy do 30% na południu regionu.

Obszary chronione

Lubelszczyzna jest terenem, na którym znajdują się liczne parki krajobrazowe: Kozłowiecki, Kazimierski, Wrzelowiecki, "Lasy Janowskie", Krzczonowski, Nadwieprzański, oraz część "Pojezierza Łęczyńskiego", w których znajdują się rezerwaty florystyczne i leśne. Istnieje również wiele obszarów chronionego krajobrazu oraz otulin parków krajobrazowych. Z kolei brakuje na Lubelszczyźnie parków narodowych.

Walory kulturowe

Lubelszczyzna jest bardzo urozmaiconym kulturowo regionem, szczególnie w swej środkowej części.

Układy urbanistyczne i kamienice

Na Lubelszczyźnie zachowała się znaczna liczba dawnych układów urbanistycznych. Do najbardziej cennych należy Stare Miasto w Lublinie z licznymi zabytkowymi kamienicami, które sięga czasów średniowiecza. Bardzo cennym układem jest również układ Kazimierza Dolnego z kamienicami pod św. Mikołajem i św. Krzysztofem. Układ ten widać w całej okazałości z Góry Trzech Krzyży. Do innych ważnych układów należą: Frampol, Janów Lubelski, Kraśnik, Lubartów, Łęczna (trzy rynki), Opole Lubelskie, Parczew, Puławy, oraz dawne miasta takie, jak Urzędów, Wąwolnica, czy Biskupice.

Pałace, dwory i zespoły parkowe

Najbardziej znany zespół pałacowo-parkowy na Lubelszczyźnie znajduje się w Kozłówce, należący dawniej do rodziny Zamoyskich. Bardzo ważny dla Lubelszczyzny jest również zespół z romantycznym ogrodem w stylu angielskim w Puławach, gdzie znajduje się Pałac Czartoryskich, a także Park Zdrojowy w Nałęczowie z Pałacem Małachowskich. Liczne pałace znajdują się również w Lublinie, np. Pałac Czartoryskich i Pałac Lubomirskich. Ponadto zespoły pałacowo-parkowe mieszczą się w Lubartowie, Opolu Lubelskim, a także w Wierzchowiskach II, który to zespół został odrestaurowany i służy obecnie celom rekreacyjno-gastronomicznym. W Czemiernikach z kolei znajduje się zespół zamkowo-pałacowy.

Na wsi także dość licznie występują zespoły dworsko-parkowe, które jednak wymagają restauracji.

Obiekty sakralne

Najwięcej obiektów o charakterze sakralnym znajduje się w Lublinie, są to m.in. archikatedra lubelska czy kościół Dominikanów. Bardzo ważnym obiektem jest także kaplica św. Trójcy na lubelskim zamku. W Kazimierzu Dolnym znajduje się kościół farny św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja. Natomiast największym ośrodkiem pielgrzymkowym na Lubelszczyźnie jest Wąwolnica, gdzie mieści się figura Matki Boskiej Kębelskiej. Również bardzo duża liczba zabytkowych kościołów znajduje się w innych miastach oraz na obszarze wiejskim, którego krajobraz uzupełniany jest przydrożnymi kapliczkami.

Protestancką architekturę sakralną reprezentuje luterański kościół św. Trójcy w Lublinie, a także ruiny zboru kalwińskiego w Piaskach oraz Wieża Ariańska w Wojciechowie. Prawosławie jest reprezentowane przez cerkiew Przemienienia Pańskiego w Lublinie, zaś grekokatolicyzm - przez drewnianą cerkiew Narodzenia NMP na terenie Muzeum Wsi Lubelskiej.

Żydowską architekturę reprezentuje w Lublinie talmudyczna uczelnia Jeszywas Chachmej Lublin, natomiast poza Lublinem synagogi, m.in. w Łęcznej, Kraśniku i Kazimierzu Dolnym.

Zamki i ich ruiny

Na Lubelszczyźnie znajduje się niewiele zamków i ich ruin. W Lublinie mieści się Zamek Królewski przy Starym Mieście, z romańskim donżonem. Obecnie w obrębie Lublina znajdują się również ruiny zamku w Jakubowicach Murowanych. W Kazimierzu Dolnym mieszczą się ruiny zamku z XVI w. oraz baszta obronna z XIV w. W pobliskiej Bochotnicy znajdują się pozostałości niewielkiego zamku Firlejów, zwanego potocznie "zamkiem Esterki". Ruiny zamku mieszczą się również w Zawieprzycach nad Wieprzem. Także Wieża Ariańska w Wojciechowie i zespół zamkowo-pałacowy w Czemiernikach miały charakter obronny.

Trasy podziemne

Na Lubelszczyźnie znajdują się dwie trasy podziemne. W Lublinie funkcjonuje ok. 300-metrowa Lubelska Trasa Podziemna, wiodąca przez piwnice kamienic Starego Miasta. W Puławach funkcjonuje natomiast usytuowana w parku krajobrazowym Grota Puławska o długości ok. 140 m.


Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Wg GUS z 31 grudnia 2007 r.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Te miejscowości obecnie wchodzą w skład większych miast. Wieniawa została przyłączona do Lublina będąc miastem, podobnie Kraśnik Fabryczny, który został przyłączony do Kraśnika. Głusk utracił prawa miejskie na długo, zanim został włączony do Lublina w roku 1988.
  3. ↑ Legendy lubelskie: http://www.um.lublin.pl/um/index.php?t=200&id=41882
  4. ↑ Więcej na temat herbu: http://www.lubelskie.pl/um/herb.php
  5. ↑ Przepisy niektórych potraw regionalnych: http://www.restauratorzylubelscy.pl/?mod=recipes
  6. ↑ Lista Produktów Tradycyjnych województwa lubelskiego: http://www.minrol.gov.pl/DesktopDefault.aspx?TabOrgId=1526&LangId=0
  7. ↑ Zespoły ludowe: http://szkola.interklasa.pl/f023/zespoly/zespoly.htm

Źródła

Źródło: „haslo,Lubelszczyzna”