Nomenklatura chemiczna - Wikipedia, wolna encyklopedia

Wolna encyklopedia

Ten artykuł dotyczy nazw systematycznych w chemii. Zobacz też: Zasady tworzenia nazw systematycznych w biologii.

Artykuł wymaga poszerzenia.
Do artykułu należy dodać: Artykuł nierówny, niektóre klasy związków i systemy nazewnictwa nie są omówione.

Nomenklatura chemiczna (nazewnictwo chemiczne) to zbiór reguł obowiązujących przy określaniu systematycznej nazwy związku chemicznego.

Zasady nomenklatury chemicznej są ustalane przez Komisję Nazewniczą IUPAC - International Union of Pure and Applied Chemistry (Międzynarodowa Unia Chemii Czystej i Stosowanej). Nomenklatura ta ulega ciągłym zmianom i rewizjom, które są wynikiem dyskusji nieustannie toczonych w Komisji Nazewniczej i jej sekcjach. Dla wielu klas związków IUPAC proponuje kilka systemów nazewnictwa systematycznego; często też dopuszcza stosowanie tradycyjnej nomenklatury nie w pełni systematycznej. Niektóre ustalenia tej Komisji są często bardzo krytykowane jako niepraktyczne i uciążliwe w codziennym użyciu i na skutek tej krytyki po jakimś czasie ulegają zmianom. Zmiany są też często wymuszane przez rozwój nowych dziedzin badań, zaś oficjalna kodyfikacja często za tym rozwojem nie nadąża. Wyniki tych dyskusji i ustaleń są publikowane w czasopiśmie wydawanym przez IUPAC o nazwie Pure and Applied Chemistry.

IUPAC nie posiada żadnej mocy prawnej w narzucaniu komukolwiek zasad nomenklatury i dlatego jego ustalenia należy traktować raczej jako sugestię niż obowiązujące prawo. W polskim systemie edukacyjnym promowana jest systematyczna nomenklatura IUPAC, natomiast w większości krajów zachodnich nauczana jest głównie nomenklatura tradycyjna.

Nomenklatura nieorganiczna

Tlenki

IUPAC zaleca stosowanie systemu Stocka. Aby nadać tlenkowi nazwę przy użyciu tego systemu używamy słowa tlenek oraz podajemy nazwę pierwiastka tworzącego dany tlenek (jeśli to potrzebne wraz z wartościowością lub stopniem utlenienia).

$CO 2$ - tlenek węgla(IV) lub tlenek węgla(+4)
$CO$ - tlenek węgla(II) lub tlenek węgla(+2)
$Na 2 O$ - tlenek sodu (jedyny)
$Fe 2 O 3$ - tlenek żelaza(III) lub tlenek żelaza(+3)
$FeO$ - tlenek żelaza(II) lub tlenek żelaza(+2)

Gdy w cząsteczce występuje ugrupowanie nadtlenkowe -O-O- nazwę obdarzamy przedrostkiem nad-, gdy występuje anionorodnik *O-O| z jednym niesparowanym elektronem oraz kation metalu nazwę obdarzamy przedrostkiem "ponad-", a gdy występuje wiązanie pomiędzy atomami pierwiastka (nie tlenu), to nazwę obdarzamy przedrostkiem pod-.

$K - O - O - K$ nadtlenek potasu
$\rm K-O-O^\bull$ ponadtlenek potasu
$\rm {}^{\oplus}N=\overset{\ominus}{N}=O$ podtlenek azotu

Dla niektórych tlenków (głównie tlenków niemetali) stosuje się także nazewnictwo przedrostkowe (mniej zalecane):

$CO 2$ - ditlenek węgla
$CO$ - tlenek węgla
$SO 2$ - ditlenek siarki
$N 2 O 3$ - tritlenek diazotu
$H 2 O 2$ - ditlenek diwodoru
$Cr 2 O 3$ - tritlenek dichromu
$Cu 2 O$ - tlenek dimiedzi(I)

Uwaga: Dawniej stosowano polskie przedrostki dwu-, trój-. Aktualne zalecenia IUPAC mówią, aby używać przedrostków międzynarodowych!

Wodorotlenki

wodorotlenek [ pierwiastek w D ] ( wart. lub su. )

$NaOH$ - wodorotlenek sodu (jedyny)
$Ca(OH) 2$ - wodorotlenek wapnia (jedyny)
$Al(OH) 3$ - wodorotlenek glinu (jedyny)
$Fe(OH) 2$ - wodorotlenek żelaza(II) lub wodorotlenek żelaza(+2)
$Fe(OH) 3$ - wodorotlenek żelaza(III) lub wodorotlenek żelaza(+3)
$Cu(OH) 2$ - wodorotlenek miedzi(II)

Wodorotlenki rozpuszczalne w wodzie podlegają także (niezalecanemu) nazewnictwu:

'zasada [ pierwiastek-temat ]-'owa

$NaOH$ - zasada sodowa
$KOH$ - zasada potasowa

Kwasy

Beztlenowe

kwas [ pierwiastek w M ]owodorowy

Tlenowe

kwas [ pierwiastek-temat ]owy( wart. lub su. )

$H 2 SO 4$ - kwas siarkowy(VI) lub kwas siarkowy(+6) (nazwa tradycyjna: kwas siarkowy)
$H 2 SO 3$ - kwas siarkowy(IV) lub kwas siarkowy(+4) (nazwa tradycyjna: kwas siarkawy)
$HNO 3$ - kwas azotowy(V) lub kwas azotowy(+5) (nazwa tradycyjna: kwas azotowy)
$HNO 2$ - kwas azotowy(III) lub kwas azotowy(+3) (nazwa tradycyjna: kwas azotawy)
$H 3 PO 4$ - kwas fosforowy(V) lub kwas fosforowy(+5)(nazwa tradycyjna: kwas fosforowy lub kwas ortofosforowy)
$HMnO 4$ - kwas manganowy(VII) lub kwas manganowy(+7) (nazwa tradycyjna: kwas nadmanganowy)
$H 2 CO 3$ - kwas węglowy(IV) lub kwas węglowy(+4) (nazwa tradycyjna: kwas węglowy)
$H 3 BO 3$ - kwas borowy (nazwa zwyczajowa: kwas borny)

Sole

Zasady ogólne dla soli

[ reszta kwasowa ]( wart. lub su. ) [ kation w D ]( wart. lub su. )

$NaCl$ - chlorek sodu
$FeSO 4$ - siarczan(VI) żelaza(II) lub siarczan(+6) żelaza(+2) (nazwa tradycyjna: siarczan żelaza(II))
$Fe 2 (SO 3) 3$ - siarczan(IV) żelaza(III) lub siarczan(+4) żelaza(+3) (nazwa tradycyjna: siarczan żelaza(III))
$KMnO 4$ - manganian(VII) potasu lub manganian(+7) potasu (nazwa tradycyjna: nadmanganian potasu)
$(COO) 2 Ca$ - szczawian wapnia

Sole mieszane

[ reszta kwasowa 1 ][- lub _][ reszta kwasowa 2 ][- lub _][ itd. ]

[ kation 1 ][- lub i][ kation 2 ][- lub i][ itd. ]

_ oznacza spację

$NaKSO 4$ -

siarczan(VI) potasu-sodu lub

siarczan(VI) potasu i sodu lub

siarczan(+6) potasu-sodu lub

siarczan(+6) potasu i sodu lub

(tradycyjnie: siarczan potasowo-sodowy)

$AlCl(SO 4)$ -

chlorek-siarczan(VI) glinu lub

chlorek siarczan(VI) glinu lub

chlorek-siarczan(+6) glinu lub

chlorek siarczan(+6) glinu

$AlNa(SO 4)(SO 3)$ - np. siarczan(IV)-siarczan(VI) glinu-sodu

Hydroksosole

$(CaOH)Cl$ - chlorek hydroksowapnia
$[Sn(OH) 2]Br(NO 3)$ - azotan(V)-bromek-dihydroksocyny(IV)

Wodorosole

$NaH 2 PO 4$ - diwodorofosforan(V) sodu
$Fe II Cu II SO 4 (H 2 PO 4) 2$ - siarczan(VI)-diwodorofosforan(V) miedzi(II)-żelaza(II)

Wodorki

Wodorki niemetali wg najnowszych zaleceń IUPAC należy nazywać od pierwiastka niemetalu z końcówką -an oraz ewentualnym przedrostkiem oznaczającym ilość atomów wodoru:

$PH 3$ - fosfan (wodorek fosforu, fosforowodór, fosforiak)
$NH 3$ - azan (wodorek azotu, azotowodór, amoniak)
$H 2 O$ - oksydan (tlenek wodoru, tlenowodór, woda)
$H 2 S$ - sulfan (siarczek wodoru, siarkowodór)
$AsH 3$ - arsan (wodorek arsenu, arsenowodór, arseniak, arsyna)

Dla wodorków metali używamy słowa wodorek i dodajemy nazwę pierwiastka oraz, jeśli to konieczne, również jego wartościowość lub stopień utlenienia:

$NaH$ - wodorek sodu
$CaH 2$ - wodorek wapnia
$FeH 3$ - wodorek żelaza(III)
$SnH 4$ - wodorek cyny(+4)

Związki kompleksowe

Cząsteczki obojętne

[ krotność 1 ] [ ligand 1 ] [ krotność 2 ][ ligand 2] ... [ krotność n ][ ligand n] pierwiastek w M ]( wart. lub su. )

$[Ni(acac) 2]$ - bis(acetyloacetoniano)nikiel(II)
$[Fe(H 2 O) 3 F 3]$ - triakwatrifluorożelazo(III)

Jony

jon ( [ +/- ] [ ładunek ] ) [ krotność 1 ] [ ligand 1 ] ... [ krotność n ][ ligand n] pierwiastek w D ]( wart. lub su. )

$[Fe III F 6] 3 -$ -

jon heksafluorożelaza(III)

jon(3-) heksafluorożelaza(+3)

Inne związki kompleksowe

Nazywamy je zgodnie z zasadami dla kwasów, wodorotlenków, soli (różnych) używając nazw jonów kompleksowych (→ poprzedni podpunkt).

$[Cu II (NH 3) 4](OH) 2$ -

wodorotlenek tetraaminamiedzi(II)

wodorotlenek tetraaminamiedzi(+2)

$K 2 [Zn(OH) 4]$ tetrahydroksocynkan(II) potasu

Terminologia organiczna

Łańcuch główny

Z definicji we wszystkich związkach organicznych występują łańcuchy lub pierścienie zbudowane z powiązanych z sobą atomów węgla. Stąd, podstawę nomenklatury związków organicznych stanowią reguły nazewnicze węglowodorów.

Podstawniki

Lokanty

Terminologia biochemiczna

Terminologię biochemiczną opracowuje wspólnia z IUPAC Międzynarodowa Unia Biochemii i Biologii Molekularnej.

Terminologia metaloorganiczna

Terminologia polimerowa

Inne

Nazewnictwo ciał stałych

Ciała stałe o zmiennym składzie

użycie znaku ~ (~FeS, ~CuZn) - skład zbliżony do podanego (kiedy dokładny skład jest nieznany lub nieistotny)
użycie wskaźnika n (Ti_nO_2n-1) - rodzina związków
użycie wskaźnika x (Co_1-xO) - niedobór Co w sieci CoO
uzycie znaku δ (Ni_1-δO) - niewielki niedomiar tlenu
użycie przecinków i nawiasów okrągłych (K(Br,Cl); Al₆(Al₂,Mg₃)O₁₂) - skład pomiędzy KBr i KCl; skład od Al₂O₃ do Al₂MgO₄ (podkreśla stałość struktury krystalicznej, w której jedne elementy są co najwyżej zastępowane innymi)
ułamki dziesiętne jako współczynniki stechiometryczne (PdH_0,60, Cu_1,95O) skład znany, struktura macierzysta nieistotna

Przedrostki określające strukturę przestrzenną atomów

triangulo - kształt trójkąta - np. ч₃-chloro-triangulo-trisrebro
kwadro - kształt kwadratu
tetraedro - kształt czworościanu foremnego - np. tetraedro-tetrafosfor, tetraedro-P₄
oktaedro - kształt ośmiościanu foremnego - np. oktatio-oktaedro-heksamolibden(2+) (Mo₆S₈²⁺)
tripryzmo - kształt graniastosłupa trygonalnego
heksaedro - kształt sześcianu
dodekaedro - kształt dwunastościanu foremnego - np. dodekaedro-(dodekawęglik oktatytanu) (Ti₈C₁₂)
ikosaedro - kształt dwudziestościanu foremnego - np. ikosaedro-dodekabor, ikosaedro-B₁₂
cyklo - struktura pierścieniowa - np. cyklo-oktasiarka, cyklo-S₈
katena - struktura liniowa - np. katena-polisiarka, katena-S_n

Linki zewnętrzne

IUPAC GoldBook on-line - źródłowy tekst o podstawach terminologii chemicznej.

Źródło: „haslo,Nomenklatura_chemiczna”

Kategorie: Chemia • Terminologia

Ukryta kategoria: Strony do poszerzenia