Wolna encyklopedia

Ormianie
Od lewej:
Tigranes Wielki, św. Grzegorz Oświeciciel, Iwan Ajwazowski, William Saroyan, Wiktor Ambarcumian i Tigran Petrosjan
Liczebność ogółem 2004: 7-8 mln (szac.)
Regiony zamieszkania Armenia:
  3 000 000 (2005)

Rosja:
  1 131 000[1] (2002)
Iran:
  500 000[2]
Francja:
  500 000
USA:
  385 488
Gruzja:
  248 900
Syria:
  190 000
Liban:
  140 000
Górski Karabach:
  120 000
Ameryka Południowa:
  150 000
Ukraina:
  100 000
Turcja:
  100 000
Polska:
  30 000-70 000
Jordania:
  70 000
Kanada:
  40 505
Grecja:
  35 000
Bułgaria:
  10 832
Irak:
  10 000
Izrael:
  9800
Hiszpania:
  8333 (2006)
Egipt:
  8200
Reszta świata:
  100 000
Język ormiański
Religie Głównie Apostolski Kościół Ormiański, również Kościół katolicki obrządku ormiańskiego i Ormiański Kościół Ewangelicki
Pokrewne grupy etniczne Indoeuropejczycy

Ormianie (orm. Hajer, Հայեր) - naród indoeuropejski zamieszkujący początkowo obszar Zakaukazia i Wyżyny Armeńskiej, posługujący się językiem ormiańskim. W wyniku wielowiekowych emigracji, obecnie częściowo rozproszeni, tworzą 5-milionową diasporę. Jednym z filarów tożsamości Ormian jest przynależność do jednego z trzech głównych Kościołów ormiańskich. Ormianie to starożytny naród, szczycący się 3000-letnią historią. Jednocześnie to najstarszy chrześcijański naród na świecie - chrzest przyjęli w 301 r. n.e. [3])

Spis treści

Ormianie, czy Armeńczycy?

W języku polskim funkcjonuje od niedawna określenie "Armeńczycy", jednak na określenie narodu właściwa jest forma tradycyjna – "Ormianie", wykształcona w toku wielowiekowej obecności Ormian na terenach Rzeczypospolitej. Formę "Armeńczycy" należy stosować na określenie obywateli Republiki Armenii[4].

Język ormiański

Zobacz więcej w osobnym artykule: Język ormiański.

Historia Ormian

Zobacz więcej w osobnym artykule: Historia Armenii.

Kościół ormiański

Wyróżnia się trzy nurty Kościołów ormiańskich:

1. Apostolski Kościół Ormiański (Narodowy), na który składają się cztery patriarchaty:

2. Kościół katolicki obrządku ormiańskiego – siedziba patriarchatu w Bzommar – Liban.

3. Ormiański Kościół Ewangelicki - zbiorcza nazwa licznych ormiańskich denominacji protestanckich

Zobacz więcej w osobnym artykule: Chrześcijaństwo ormiańskie.

Literatura ormiańska

Diaspora ormiańska
Zobacz więcej w osobnym artykule: Literatura ormiańska.

Sztuka ormiańska

Sztuka ormiańska rozwijała się już od IV w. i nawiązywała do bizantyjskiego kręgu kulturowego. W starożytności powstały też ważne dzieła historyczne i poetyckie (Agathangełos, Buzandaran Patmutiunk, Łazarz z Parpi, Ełisze — Elizeusz, itd). Wcześniej uważano, iż najstarsze ormiańskie tradycje historyczne spisane zostały w Historii Armenii Mojżesza z Chorenu, jednak obecne odkrycia wskazują, iż datuje się ona dopiero na koniec VIII lub nawet początek IX w.[5].

Muzyka ormiańska

Starożytna i średniowieczna muzyka ormiańska była jednogłosowa. Jej głównymi nurtami były śpiewy ludowe, pieśni gusanów[6] i pieśni sakralne. W liturgii kościelnej ważną rolę odgrywają tzw. szarakany (czyli hymny), z których najstarsze pochodzą jeszcze z V w. Obecnie bardzo popularna stała się grupa System of a Down. Artyści tego zespołu są pochodzenia ormiańskiego, łączą elementy metalu, rocka i muzyki ludowej Armenii, w swoich tekstach niejednokrotnie podejmują kwestie rzezi Ormian w 1915 r.

Kuchnia ormiańska

Kuchnia ormiańska wpisuje się w tradycję kuchni starożytnej Azji. Istnieje od ponad trzech tysięcy lat. Pomimo różnych klęsk i nieszczęść, do dziś wraz z kulturą i religią zachowały się tradycje kuchni narodowej Ormian. Jest ona bardzo różnorodna i aromatyczna. Nazwy niektórych potraw wywodzą się z połączenia nazwy samej potrawy i naczynia w którym ją przyrządzano. Ten schemat nazewnictwa zachował się do dziś.

Pachlawa

Przygotowanie potraw wymaga dużo wysiłku i jest czasochłonne. Inną cechą kuchni ormiańskiej jest ogromna waga przywiązywana do kolejności przygotowania, która najbardziej objawia się w wyrobach cukierniczych (np. wielowarstwowa PACHLAWA[7] lub GATHA), tzn. całą pracę dzieli się na kilka części, w których przygotowuje się mniejsze składniki, a dopiero później łączy się je w jedną całość. W bardzo szczególny sposób przyrządza się również potrawy mleczne (np. SPAS, KATHNOW) oraz zupy z dodatkiem mięsa mielonego. Sekret tkwi w kolejności przyprawiania potraw.

W kuchni ormiańskiej bardzo ważną rolę odgrywają szaszłyki, chleb ormiański (Lawasz[8]), a także warzywa i owoce, bowiem wykorzystuje się je do wyrobów konserwowanych lub suszy.

Święta ormiańskie

Kalendarz Kościoła ormiańskiego oparty jest podobnie jak w innych Kościołach wschodnich na kalendarzu juliańskim, więc większość świąt obchodzonych jest przez Ormian dwa tygodnie później niż w Kościele rzymskokatolickim.

Rachuba lat w Kościele ormiańskim zaczyna się od 7 grudnia 552 r., czyli od II synodu w Dvin i nosi nazwę: "Wielkiej Ery Armenii".

Amanor kam Nor Tari (Nowy Rok)

W XVII wieku, za pontyfikatu Katolikosa Simeona Jerewanckiego 1 stycznia został przyjęty za pierwszy dzień Nowego Roku. Jednak już dużo wcześniej w różnych częściach Armenii dzień ten był obchodzony jako początek Nowego Roku. 31 grudnia spożywana jest w Armenii tradycyjna, noworoczna kolacja. Przy stole zbiera się cała rodzina, zaś wraz z przywitaniem Nowego Roku głowa rodziny podnosi toast życząc całej rodzinie pomyślności w nadchodzącym roku. Po złożeniu życzeń następuje rozdanie prezentów spod choinki. W tym dniu goście są szczególnie mile widziani.

Surb Cnund (Dzrorhneq) 6 stycznia (Boże Narodzenie)

Boże Narodzenie jest jednym z najważniejszych świąt Kościoła Ormiańskiego. Obchodzi się je 6 stycznia jako Narodziny i Chrzciny Jezusa. Między 1 a 6 stycznia w domach zostawia się płomyk na znak jedności między Nowym Rokiem a Bożym Narodzeniem. W Kościele Apostolskim już 5 stycznia podczas Mszy Św. podaje się promyk światła. Natomiast 6 stycznia po Mszy Świętej w wodach Jordanu obchodzi się symboliczne Chrzciny Syna Bożego, pod nazwą "dzrorhneq" (święcenie wody). Podczas tej ceremonii ksiądz umieszcza w wodzie krzyż i dodaje krople "meronu" (mikstura przygotowana z oleju wielokwiatowego). Następnie święconą wodę rozdaje wśród wszystkich wiernych.

Trndez

13 lutego obchodzi się w Armenii Trndez (Tiarn Aradż – Tirodżn endaradż: Witanie Pana). Tego dnia wieczorem ludzie palą ogniska i skaczą nad ogniem, w taki sposób jakby wyrzucają problemy, choroby itp. do ognia w ten sposób oczyszczają się zarówno duchowo jak i fizycznie. Owa tradycja przetrwała jeszcze z czasów przedchrześcijańskich. Po chrzcie Armenii (301) r. owa tradycja przetrwała, przekształciła się jednak w uroczystość Witania Pana.

Wardananc Ton (Święto Wardananc)

W roku 451 u brzegów rzeki Txmut w wiosce Awarajr, miała miejsce Bitwa pod Awarajrem. W obronie ojczyzny i świętej wiary oddali życie nimal wszyscy ormiańscy żołnierze wraz z dowódcą armii, Wardanem Mamikonianem. W ten sposób dołączyli do grona świętych, a rocznicę bitwy włączono do kalendarza Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego.

Święto Wardananc obchodzi się pierwszego tygodnia Barekiendana (początek Wielkiego Post) pierwszego tygodnia w czwartek (tzw. tłusty czwartek). "Wardananc Ton" jest nie tylko obchodzony jako święto kościelne, lecz jest również świętem państwowym. W tym dniu organizowane są uroczystości patriotyczne.

Cechaspanutjan Zoheri Hishataki (Dzień poświęcony pamięci Ofiar Ludobójstwa)

Rzeź Ormian

Co roku 24 kwietnia tysiące Ormian udają się na poderewańskie wzgórze Cicernakaberd, by oddać hołd ofiarom ludobójstwa Ormian.

Zobacz więcej w osobnym artykule: Rzeź Ormian.

Cachkazard

Siódma niedziela Wielkiego Postu nazywana jest Cachkazardem. Kościół ormiański uznaje ten dzień za pamiątkę przywitania w Jezusa w Jerozolimie gałązkami drzewa oliwnego. Dawniej przystrajano tego dnia kościoły gałązkami drzew, natomiast współcześnie gałązki są błogosławione i rozdawane wśród wiernych.

Surb Zatik (Harutjun) (Zmartwychwstanie)

Jedno z najważniejszych świąt kościelnych. W dniu Surb Zatik świętuje się Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.

Tradycją towarzyszącą temu świętu jest malowanie jajek. Jajko maluje się czerwonym barwnikiem. Według Świętego Grzegorza z Tatev jajko jest symbolem świata. Skorupa zewnętrzna jest metaforą nieba, białko-wody, żółtko-ziemi. Zaś czerwony barwnik przypomina, że cały świat został ocalony Krwią Chrystusa.

Surb Hambardzman (wiczaki) Ton (Święto Wniebowzięcia)

Po czterdziestu dniach Zmartwychwstania świętuje się Wniebowzięcie Chrystusa. Ten dzień również jest znany pod nazwą "losowania dobrej przyszłości".

Słynni Ormianie

Do słynnych Ormian i osób pochodzenia ormiańskiego należą:

Wśród polskich Ormian i osób pochodzenia ormiańskiego wymienić należy takie postaci jak:

Ormianie w Polsce

Zobacz więcej w osobnym artykule: Ormianie w Polsce.

Przypisy

  1. ↑ 2002 Rosyjski spis powszechny zarejestrował 1 130 491 Ormian (0,78% populacji).
  2. ↑ Encyclopedia Orientu podaje, że 500 000 mieszkańców Iranu należy do Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego.
  3. ↑ data tradycyjna: ostatnie badania wskazują, że mogło to być w 313 lub 314 r. (K. Stopka, Armenia Christiana. Unionistyczna polityka Konstantynopola i Rzymu a tożsamość chrześcijaństwa ormiańskiego (IV-XV w.), Kraków 2002, ISBN 83-88857-34-7)
  4. ↑ Internetowa poradnia językowa PWN
  5. ↑ K. Stopka, Armenia Christiana. Unionistyczna polityka Konstantynopola i Rzymu a tożsamość chrześcijaństwa ormiańskiego (IV-XV w.), Kraków 2002, ISBN 83-88857-34-7
  6. ↑ gusan – ludowy poeta i kompozytor
  7. ↑ Odpowiednik polskich faworków
  8. ↑ Duszone warzywa (papryka, bakłażan , pomidory) – 250 g, oraz ryż – 200 g , delikatnie przyprawione, zawinięte w cienki chleb

Literatura przedmiotu

Zobacz też

Linki zewnętrzne

Źródło: „haslo,Ormianie”