Wolna encyklopedia
Osuwisko - nagłe przemieszczenie się mas ziemnych powierzchniowej zwietrzeliny i mas skalnych podłoża spowodowane siłami przyrody lub działalnością człowieka (podkopanie stoku lub jego znaczne obciążenie). Jest to rodzaj ruchów masowych, polegający na przesuwaniu się materiału skalnego lub zwietrzelinowego wzdłuż powierzchni poślizgu (na której nastąpiło ścięci), połączone z obrotem. Ruch taki zachodzi pod wpływem siły ciężkości. Osuwiska są szczególnie częste w obszarach o sprzyjającej im budowie geologicznej, gdzie warstwy skał przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych występują naprzemiennie. Miejsca występowania osuwisk to naturalne stoki i zbocza dolin i zbiorników wodnych, obszary źródłowe rzek (gdzie erozja wsteczna zwiększa spadek terenu), skarpy wykopów i nasypów oraz wyrobisk.
Do zjawisk wywołujących osuwisko należą:
- wzrost wilgotności gruntu spowodowany długotrwałymi opadami lub roztopami,
- podcięcie stoku przez erozję, np. w dolinie rzecznej lub w wyniku działalności człowieka, np. przy budowie drogi,
- nadmierne obciążenie stoku, np. przez zabudowę,
- wibracje związane np. z robotami ziemnymi, ruchem samochodowym, eksplozjami,
- trzęsienia ziemi.
Główne elementy osuwiska:
- nisza osuwiskowa - zagłębienie w miejscu, w którym osunęła się ziemia
- jęzor osuwiskowy - przemieszczona dolna część materiału
- koluwium - przemieszczone masy
- powierzchnia poślizgu - powierzchnia,po której przemieszcza się koluwium
- taras osuwiskowy - pozioma (lub zbliżona do poziomu) powstałą przez przemieszczenie się materiału
- szczelina osuwiskowa - nieciągłość w materiale zbocza
Największe rozpoznane osuwisko na Ziemi znajduje się w Iranie. W Polsce osuwiska występują najczęściej w Beskidach (w 2001 roku osuwisko w Lachowicach zniszczyło 15 zabudowań mieszkalnych, osuwisko w Jachówce zagroziło osiedlu Straczkówka, osuwisko w Nowym Sączu zniszczyło kilka zabudowań mieszkalnych i gospodarczych, itd.), a także na zboczach Wisły oraz na bałtyckich klifach.
Osuwiska powodują rozmaite straty: degradację objętych nimi terenów i zniszczenie całej posadowionej na nich infrastruktury (budynki mieszkalne, sieć drogowa, kanalizacyjna, linie telekomunikacyjne, elektryczne, gazociągi, uprawy, lasy).
Pierwsza próba zliczenia osuwisk, przeprowadzona w końcu lat 60. wykazała istnienie na stokach karpackich ponad 3000 osuwisk. Dalsze prace doprowadziły do rozpoznania w Karpatach około 20 000 osuwisk. Na obszarze 6% powierzchni kraju, jaką stanowią Karpaty, występuje ponad 95% wszystkich osuwisk w Polsce. Ocenia się również, że w Karpatach występuje średnio jedno osuwisko na 5 km drogi jezdnej i na 10 km linii kolejowej.
Spis treści |
Podział osuwisk
Ze względu na kształt powierzchni poślizgu
- rotacyjne - o cylindrycznej powierzchni poślizgu, masy koluwialne obracają się,
- ześlizgowe - o płaskiej powierzchni poślizgu, (występującej najczęściej na kontakcie warstw), masy koluwialne przesuwają się.
Ze względu na układ warstw
- asekwentne - tworzą się w jednorodnych, niewarstwowanych skałach (glinach, iłach),
- konsekwentne - powstają w wyniku ruchu mas skalnych po jakiejś powierzchni strukturalnej (wyróżnia się osuwiska konsekwentno-strukturalne, konsekwentno-zwietrzelinowe, konsekwentno-szczelinowe),
- insekwentne - tworzą się, gdy osunięcie nastąpi w poprzek powierzchni strukturalnych.
- obsekwentne
- subsekwentne
- złożone
Ze względu na czas występowania
- periodyczne - występują przy obfitych opadach,
- chroniczne - są w ciągłym ruchu dopóki nachylenie stoku nie stanie się minimalne.
Bibliografia
- Centrum Doskonałości Badań Środowiska Abiotycznego, IX,X 2003
- Instukcja ITB nr 424/2006 Ocena stateczności skarpi zboczy
Zobacz też:
osuwanie • spełzywanie (w tym: soliflukcja) • odpadanie • obrywanie • osiadanie • spływanie • ześlizgiwanie • lawina