Wolna encyklopedia

H. Parler, kościół Św. Krzyża w Schwäbisch Gmünd

Widok katedry Św. Wita od strony wschodniej

P. Parler: Wnętrze prezbiterium katedry Św. Wita w Pradze

P. Parler, Kościół św. Bartłomieja w Kolínie

Johannes z Gmünd, fragment elewacji zewnętrznej katedry we Fryburgu Bryzgowijskim

Heinrich Behaim, Schöner Brunnen w Norymberdze

Anna z Palatynatu, rzeźba P. Parlera w katedrze Św. Wita w Pradze

Parler - nazwisko rodziny średniowiecznych niemieckich kamieniarzy, rzeźbiarzy i muratorów, pochodzącej ze Schwäbisch Gmünd.

Nazwisko, a pierwotnie przydomek, pochodzi od nazwy zawodu parlier (we współczesnym niemieckim Polier) - czyli majster budowlany. Nie używali go jednak wszyscy członkowie rodziny, ale zapewne wszyscy posługiwali się tym samym znakiem kamieniarskim. Działalność członków rodziny jest notowana od połowy XIV wieku. W XIV wieku Parlerowie stworzyli wiele ważnych dzieł gotyckiej sztuki i architektury, która wywarła znaczący wpływ na innych twórców. Najbardziej zasłużonymi członkami rodziny byli Peter Parler i Wenzel (Wacław) Parler.

Ród Parlerów

• Heinrich Parler, Henryk I (czynny od lat 30. XIV-1371) - pierwszy z Parlerów
  Główny budowniczy magister operis kościoła św. Krzyża w Schwäbisch Gmünd, prawdopodobnie działał on również w Ulm, gdzie rozpoczęto budowę tamtejszej kolegiaty.

Gałąź praska

• Peter Parler, zw. "z Gmünd" (ur. ok. 1333, zm. 1399), syn Henryka Parlera
  Budowniczy m.in. katedry św. Wita w Pradze, prezbiterium kościoła św. Bartłomieja w Kolínie, Mostu Karola i rzeźbiarz, autor m.in. nagrobków Przemyślidów oraz cyklu portretów w tryforium praskiej katedry. Znalazły się tam portrety m.in. Karola IV, jego czterech małżonek, syna i cesarza Wacława IV, arcybiskupów praskich, portrety Mateusza z Arras, oraz autoportret Parlera.
• Michael Parler, Michael I (czynny ok. 1359-1383), syn Henryka
  Kamieniarz w Pradze i Zlatej Korunie.
• Wenzel Parler (ur. ok. 1360, zm. 1404), syn Petera
  Budowniczy w Pradze i Wiedniu.
• Johannes Parler, syn Petera
  Budowniczy katedry Św. Wita w Pradze, oraz współtwórca (wraz z ojcem) chóru kościoła Św. Barbary w Kutnej Horze.

Gałąź górnoreńska

• Johannes z Gmünd, przypuszczalnie syn Henryka
  budowniczy katedr we Fryburgu Bryzgowijskim i w Bazylei,
• Michael z Fryburga, Michael III, zw. „z Gmünd” (zm. 1387-8), używał gmerku Parlerów
  główny budowniczy katedry w Strasburgu.
• Heinrich z Gmünd, zw. „z Fryburga” (ur. ok. 1354, zm. po 1387)
  używał gmerku Parlerów i przypuszczalnie występował pod nazwiskiem „Parler”; budowniczy na służbie margrabiów Moraw.

Parlerowie w Norymberdze

Prawdopodobnie bratem Petera był również działający w Norymberdze, Heinrich Behaim który rozbudował kościół Św. Sebalda, dodając do korpusu z XIII wieku monumentalne prezbiterium, na norymberskim rynku wzniósł "Piękną Studnię" (Schöner Brunnen) w kształcie wielobocznej wieży, z licznymi pełnoplastycznymi figurami m.in. proroków starotestamentowych (większość figur obecnie w zbiorach Germanisches Nationalesmuseum w Norymberdze.

Parlerowie z Ulm

Na podstawie przekazów i materiałów źródłowych przyjmuje się, że jacyś członkowie rodu Parlerów, w tym dwu o imieniu Heinrich, pracowali ok 1386-87 w Ulm, przy budowie katedry.

Heinrich Parler w Mediolanie

W dokumentach archiwalnych budowy katedry w Mediolanie w latach 1391-92 r. figuruje Henryk, zwany „Niemiec”, „z Ulm”, „z Gmünd”. Jest to zapewne jeden z Henryków pracujących wcześniej w Ulm.

Wybrane dzieła architektoniczne

• Kościół św. Krzyża w Schwäbisch Gmünd
• Katedra św. Wita w Pradze
• Most Karola w Pradze
• Kościół Św. Sebalda w Norymberdze
• Fara miejska w Ulm
• Katedra we Fryburgu Bryzgowijskim
• Katedra w Bazylei
• ratusz w Krakowie
• Katedra św. Szczepana w Wiedniu

Bibliografia

• Ernst Ullmann (red.): Geschichte der deutschen Kunst 1350 - 1470. Leipzig 1981
• The Dictionary of Art, London 1996, t. 24, s. 189-192.
• A. Legner (red.)Die Parler und der Schöne Stil 1350-1400. Europäische Kunst unter den Luxemburgern., 5 tomów, [Katalog wystawy], Köln 1978