Plutarch - Wikipedia, wolna encyklopedia - www.tylko.ekstremalne.info

Wolna encyklopedia

Plutarch

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Plutarcha

Plutarch z Cheronei (gr. Πλούταρχος ὁ Χαιρωνεύς, Plutarchos ho Chaironeus, ur. ok. 50 n.e., zm. ok. 125 n.e.) – jeden z największych pisarzy starożytnej Grecji, historyk, filozof-moralista oraz orator.

Życie

Kształcił się w Akademii Platońskiej w Atenach u Ammoniosa z Egiptu oraz w Aleksandrii. Chociaż wiele podróżował, między innymi po Italii, Egipcie czy Azji Mniejszej, większość życia spędził w rodzinnym mieście Cheronei w Beocji i w Atenach, gdzie sprawował wiele urzędów min. był prokuratorem Achaii mianowanym przez cesarza Hadriana. W Cheronei został archontem i kapłanem w świątyni Apollina delfickiego. W swoim rodzinnym mieście założył placówkę wzorowaną na Akademii Platońskiej.

Światopogląd

Plutarch propagował system filozoficzny z elementami platonizmu, stoicyzmu i neopitagoreizmu. Twierdził, że istnieje jedno, wieczne i niezmienne bóstwo, Logos (λόγος, co znaczy Słowo), które porządkuje Wszechświat i działa poprzez podległe mu bóstwa. Plutarch zwalczał zwolenników Epikura, którzy zaprzeczali nieśmiertelności duszy, opatrzności boskiej i wartości cnoty, rozumianej przez niego zupełnie inaczej niż współcześnie. Prace Plutarcha znane były św. Janowi ewangeliście, który koncepcję Logosu połączył z chrześcijańskim pojmowaniem Boga:

„	Na początku było Słowo a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo.	”
*— Jan 1.1*

„	A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas. I oglądaliśmy Jego chwałę, chwałę, jaką Jednorodzony otrzymuje od Ojca, pełen łaski i prawdy.	”
*— Jan 1.14*

Plutarch podobnie jak większość ówczesnych greckich filozofów nie spożywał mięsa i wypowiadał się przeciw takim praktykom.

Recepcja

Sławę przyniosły Plutarchowi żywoty pierwszych imperatorów Od Augusta do Witeliusza, z których zachowały się żywoty Galby i Othona. Jego najważniejsze dzieła to pisma moralne Moralia, które obejmowały ponad 70 rozpraw na różnorodne tematy - od traktatów filozoficznych po traktaty literacko-krytyczne - oraz pisma biograficzne Żywoty równoległe (Βίοι Παράλληλοι Bíoi Parálleloi), które powstały w latach 105 - 115, opisującego dzieje życia 46 znanych osobistości zestawianych parami Grek-Rzymianin np. Tezeusz-Romulus, Lizander-Sulla, Aleksander III Wielki-Juliusz Cezar. Każda para równoległego żywotu kończyła się σύγκρισις synkrisis - porównaniem obu postaci. Tekst o pierwszej parze postaci, Epaminondas - Scypion, nie przetrwał do naszych czasów. Wśród biografii paralelnych znalazły się pojedyncze żywoty Aratosa i Artakserksesa. Żywoty należy jednak odczytywać z dużą dozą dystansu, gdyż Plutarch bardzo często zabarwia historię, jest bezkrytyczny wobec opisywanych postaci, a także zwraca dużą uwagę na wróżby i zabobony. Widoczne jest to przede wszystkim w księgach poświęconych Cezarowi i Aleksandrowi Wielkiemu. Zwłaszcza jeżeli chodzi o życie Aleksandra, Plutarch bardzo dużą uwagę przywiązuje do magii, a także do snów, jakie miewał Aleksander w czasie swych podróży, co stawia duży znak zapytania co do pewności niektórych faktów przez Plutarcha przedstawionych. Często koloryzuje swoje postacie, przypisując im niemalże boskie umiejętności. Pomimo tego, Żywoty są jednym z najważniejszych i najpopularniejszych dziś źródeł starożytnych.

Pisma

Żywoty

Ta grupa pism Plutarcha obejmuje następujące zbiory pism:

A. biografie sławnych ludzi Beocji i innych krain greckich (zachowały się dwie: Aratosa i Artakserksesa);
B. biografie cesarzy rzymskich - od Augusta do Witeliusza (zachowały się dwie: Galby i Ottona);
C. żywoty równoległe (z 23 par zaginęła para Epaminondas – Scypion);
D. tzw. synkryzy, tj. zestawienia wspólnych momentów w życiu i charakterach postaci poszczególnych par (wątpliwego autorstwa).

Zachowane Żywoty obejmują 22 pary, 4 życiorysy pojedyncze oraz życiorysy zachowane fragmentarycznie (jeśli istnieje polskie tłumaczenie danego życiorysu, to obok tytułu łacińskiego podano jego polski odpowiednik):

22 pary żywotów

Theseus. Romulus. Comparatio Thesei cum Romulo [Tezeusz - Romulus i ich porównanie]
Lycurgus. Numa. Lycurgi et Numae comparatio [Likurg - Numa i ich porównanie]
Solon. Poplicola. Solonis et Poplicolae comparatio [Solon - Publikola i ich porównanie]
Themistocles. Camillus [Temistokles – Kamillus]
Pericles. Fabius Maximus. Periclis cum Fabio comparatio [Perykles. Fabjusz Maksymus]
Alcibiades. Marcius Coriolanus. Alcibiadis et Coriolani comparatio [Alkibiades]
Timoleon. Aemilius Paulus. Timoleontis cum Aemilio Paulo comparatio [Tymoleon]
Pelopidas. Marcellus. Pelopidae cum Marcello comparatio [Marek Klaudiusz Marcellus]
Aristides. Cato Major. Aristidis cum Catone comparatio [Arystydes. Kato Starszy]
Philopoemen. T. Quinctuis Flamininus. Philopoemenis et T. Flaminini comparatio [Tytus Kwinkcjusz Flaminiusz]
Pyrrhus. Marius [Pyrrus. Mariusz]
Lysander. Sylla. Comparatio Lysandri cum Sylla [Lizander. Sulla]
Cimon. Lucullus. Cimonis et Luculli comparatio [Kimon. Lukullus]
Nicias. Marcus Crassus. Niciae cum Crasso comparatio [Nikiasz. Krassus]
Sertorius. Eumenes. Sertorii cum Eumene comparatio
Agesilaus. Pompeius. Agesilai et Pompei comparatio [Pompejusz]
Alexander. Gaius Iulius Caesar [Aleksander Wielki. Gajusz Juliusz Cezar]
Phocion. Cato Minor [Kato Młodszy]
Agis et Cleomenis. Tiberius et Gaius Gracchi. Agidis et Cleomenis cum Gracchis comparatio [Agis. Kleomenes. Tyberjusz Grakchus. Gajusz Grakchus]
Demosthenes. Cicero. Comparatio Ciceronis cum Demosthene [Demostenes. Cyceron]
Demetrius. Antonius. Demetrii cum Antonio comparatio [Antoniusz]
Dio. Brutus. Comparatio Dionis cum Bruto

4 żywoty pojedyncze

Artoxerxes
Aratus
Galba
Otho

Życiorysy zachowane fragmentarycznie

Heraculis Vita
Daiphanti Vita
Aristomenis Vita
Leonidae Vita
Epaminondae Vita
Scipionis Vita
Scipionis Africani Vita
Metelli Vita
Tiberii Vita
Cratetis Vita

Tłumaczenia Żywotów na język polski (od XX wieku)

Biografia M. Porcyusza Katona Starszego, tłum. W. Krajewski, Lwów 1911.
Żywoty sławnych mężów, seria „Biblioteka Narodowa II”, nr 3, Ossolineum. (Ponieważ poszczególne wydania znacznie różnią się doborem opisanych przez Plutarcha postaci historycznych, więc podano spis treści wszystkich wydań):
- Wyd.1 w zrewidowanym przekładzie F[ilipa] N[ereusa] Golańskiego. Z dodatkiem trzech żywotów w przeróbce Ign[acego] Krasickiego. Z wstępem i uwagami Tadeusza Sinki. Nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, Kraków 1921 (wyd. 2 przejrzane: 1928):
- wyd. 3 zmienione, przeł. Mieczysław Brożek, oprac. Tadeusz Sinko, 1953 (wyd. 4: 1955):
- Wyd. 5 zmienione, z podtytułem Z żywotów równoległych, przeł. Mieczysław Brożek, 1977:
- Przedruk wyd. 5 w serii „Arcydzieła Kultury Antycznej”, t. 1-2, Ossolineum – De Agostini, Wrocław 2004:
  1. Tom 1: 1. Arystydes, 2. Perykles, 3. Aleksander Wielki, 4. Pyrrus.
  2. Tom 2: 5. Agis, 6. Kleomenes, 7. Marek Klaudiusz Marcellus, 8. Tytus Kwinkcjusz Flaminiusz, 9. Tyberiusz Grakchus, 10. Gajusz Grakchus, 11. Gajusz Juliusz Cezar.
Żywoty sławnych mężów. (Z żywotów równoległych), tłum. Mieczysław Brożek, seria „Biblioteka Przekładów z Literatury Antycznej” tom 33, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996. (Wyd. 2 w serii „Arcydzieła Kultury Antycznej”, Ossolineum – De Agostini, Wrocław 2006):
1. Solon
2. Kimon
3. Nikiasz
4. Alkibiades
5. Kato Starszy
6. Lukullus
7. Krassus
8. Pompejusz
9. Kato Młodszy
10. Antoniusz
Cztery żywoty, tłum. Mieczysław Brożek, Czytelnik, Warszawa 1954 (wyd. 2: Czytelnik, Warszawa 2003):
1. Lizander
2. Sulla
3. Demostenes
4. Cyceron
Żywoty równoległe, tom I, tłum. Kazimierz Korus, seria „Biblioteka Antyczna”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2004:
1. Tezeusz - Romulus i ich porównanie
2. Likurg - Numa i ich porównanie
Żywoty równoległe, tom II, tłum. Kazimierz Korus, Lech Trzeciankowski, seria „Biblioteka Antyczna”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2005:
1. Solon - Publikola i ich porównanie
2. Temistokles – Kamillus

Moralia

Zbiór Moraliów składa się z 78 (w tym także nieautentycznych) pism zachowanych w całości oraz z kilkudziesięciu pism zachowanych fragmentarycznie (jeśli istnieje polskie tłumaczenie danego tekstu to obok podano jego tytuł polski):

De educatione puerorum (De liberis educandis)
Quomodo adolescens poetas audire debeat [Jak młodzież powinna słuchać poetów]
De recta audiendi ratione (De recta ratione audiendi; De audiendo)
De discernendo adulatore ab amico (De adulatione et amico)
Quomodo quis suos in virtute sentiat profectus (De profectibus in virtute) [Jak można stwierdzić własny postęp w cnocie]
De capienda ex inimicis utilitate [De inimicorum utilitate]
De amicorum multitudine
De fortuna [O przypadku]
De virtute et vitio
Consolatio ad Apollonium
De tuenda sanitate praecepta
Conjugalia praecepta [Zalecenia małżeńskie]
Septem sapient[i]um convivium [Uczta siedmiu mędrców]
De superstitione [O zabobonności]
Regum et Imperatorum apophthegmata [Powiedzenia królów i wodzów]
Apophthegmata Laconica [Powiedzenia spartańskie]
Antiqua Instituta Laconica (Instituta Laconica)
Lacaenarum apophthegmata
Mulierum virtutes (De mulierum virtutibus)
Quaestiones Romanae
Quaestiones Graecae
Collecta parallela Graeca et Romana (Parallela; Parallela minora)
De fortuna Romanorum
De Alexandri Magni fortuna aut virtute [O szczęściu, czyli o dzielności Aleksandra]
Bellone an pace clariores fuerint Athenienses (De gloria Atheniensum)
De Iside et Osiride [O Izydzie i Ozyrysie]
De Ei Delphico (De ei apud Delphos) [O E delfickim]
Cur Pythia nunc non reddat oracula carmine (De Pythiae oraculis) [Dlaczego Pytia nie wygłasza już wyroczni wierszem?]
De defectu oraculorum [O zamilknięciu wyroczni]
Virtutem doceri posse (An virtus doceri possit) [Czy cnota jest czymś, czego można nauczyć]
De virtute morali [O cnocie moralnej]
De cohibenda ira [O powściąganiu gniewu]
De tranquillitate animi [O pogodzie ducha]
De fraterno amore [O miłości braterskiej]
De amore prolis. [O miłości rodzicielskiej]
An vitiositas ad infelicitatem sufficiat
Animine an corporis affectiones sint pejores
De garrulitate [O gadulstwie]
De curiositate [O wścibstwie]
De cupiditate divitiarum [O żądzy bogactwa]
De vitioso pudore [O fałszywym wstydzie]
De invidia et odio [O zawiści i nienawiści]
Qua quis ratione se ipse sine invidia laudet [Jak można chwalić siebie samego nie budząc niechęci]
De iis qui sero a numine puniuntur (De sera numinis vindicta) [O odwlekaniu kary przez bogów]
De fato
De genio Socratis [O duchu opiekuńczym Sokratesa]
De exilio [O wygnaniu]
Consolatio ad uxorem [List pocieszający do żony]
Convivalium disputationum libri novem (Quaestionum convivalium; Quaestiones Convivales libri VI) [Zagadnienia biesiadne - tylko księga IV]
Amatorius liber (Amatorius) [Dialog o miłości]
Amatoriae narrationes
Maxime cum principibus viris philosopho esse disserendum (Cum principibus philosophandum esse)
Ad principem ineruditum
An seni respublica gerenda sit (An seni sit gerenda resp.) [Czy stary człowiek powinien zajmować się polityką ?]
Praecepta gerendae reipublicae
De unius in republica dominatione, populari statu et paucorum imperio
De vitando aere alieno
Decem oratorum vitae (Vitae decem oratorum)
De comparatione Aristophanis et Menandri epitome [Porównanie krytyczne Arystofanesa z Menandrem]
De Herodoti malignitate (De malignitate Herodoti) [O złośliwości Herodota]
De placitis philosophorum libri quinque
Quaestiones naturales
De facie quae orbe lunae apparet [O obliczu widniejącym na tarczy księżyca]
De primo frigido
Aquane an ignis sit utilior
Terrestriane an aquatilia animalia sint callidiora (De solertia animalium) [Które zwierzęta są zmyślniejsze, lądowe czy wodne]
Bruta ratione uti (Bruta animalia ratione uti)
De carnium esu oratio (De esu carnium oratio)
Quaestiones Platonicae (Platonicae quaestiones)
De animae procreatione in Timaeo Platonis
Epitome libri de animae procreatione apud Platonem in Timaeo
De repugnantiis Stoicis (De Stoicorum repugnantiis)
Compendium libri, cui argumentum fuit, Stoicos quam poetas absurdiora dicere
De communibus notitiis adversus Stoicos
Disputatio qua docetur ne suaviter quidem vivi posse secundum Epicuri decreta (Non posse suaviter vivi secundum Epicurum) [Nauka Epikura (nawet) nie umożliwia przyjemnego życia]
Adversus Coloten (Adversus Colotem)
An recte dictum sit latenter esse vivendum (De latenter vivendo)
De musica [O muzyce]

Moralia zachowane fragmentarycznie

Utrum animae an corporis sit libido et aegritudo
Quod in animo humano affectibus subjectum, parsne sit ejus an facultas
De anima
Ex Stromateorum opere.
Ex opere de daedalis Plataeensibus
Ex commentariis in Hesiodum
Ex Homericis exercitationibus
Quaestiones de Arati Signis
Commentarii in Nicandri Theriaca
Ex libro an utilis sit praenotio futurorum
Ex libro de divinatione
Ex libro de amicitia
Ex epistola de amicitia
Ex libro de tranquilitate
Ex libro contra voluptatem
Ex libro contra divitias
Ex libro quod mulieres etiam erudiendae sint
Ex libro de calumnia
Ex libro contra vires corporis
Ex libro de amore
Pro pulchritudine
Ex libro de ira
Mundum conditum esse, statui a Platone
De justitia adversus Chrysippum
De diebus
De venatione
Fabularum vel fabulosarum narrationum
Fragmenta incertorum librorum
Institutio Trajani. Epistola ad Trajanum
Pseudoplutarchea:
- Pro nobilitate
- De fluviorum et montium nominibus
- De vita et poesi Homeri
- Proverbia quibus Alexandrini usi sunt
- De metris (De differentiis heroci versus. De versuum caesuris, figuris et passionibus)

Przekłady polskie (począwszy od XX wieku)

(Uwaga: Liczby w nawiasach kwadratowych odsyłają do odpowiedniej pozycji w podanym powyżej łacińskim spisie Moraliów).

Moralia. Wybór pism filozoficzno-moralnych, tłum. Zofia Abramowiczówna, seria „BN II”, nr 86, Ossolineum 1954. (Wyd. 2 w serii „Arcydzieła Wielkich Myślicieli”, De Agostini – Altaya, Warszawa 2002; wyd. 3 w serii „Arcydzieła Kultury Antycznej”, Ossolineum – De Agostini, Wrocław 2005):
1. Uczta siedmiu mędrców [nr 13]
2. Zalecenia małżeńskie [nr 12]
3. O gadulstwie [nr 38]
4. Zagadnienia biesiadne. Księga IV [nr 49]
5. O duchu opiekuńczym Sokratesa [nr 46]
6. List pocieszający do żony [nr 48]
7. Które zwierzęta są zmyślniejsze, lądowe czy wodne [nr 66]
8. O powściąganiu gniewu [nr 32]
9. O pogodzie ducha [nr 33]
10. O zamilknięciu wyroczni [nr 29]
Jak młodzież powinna słuchać poetów, przekład zbiorowy pod kierunkiem Kazimierza Kumanieckiego, seria „Biblioteka Menandra”, PWN, Warszawa 1957 [nr 2]
Moralia. (Wybór), tom 1, tłum. Zofia Abramowiczówna, seria „Biblioteka Klasyków Filozofii”, PWN, Warszawa 1977:
1. Czy cnota jest czymś, czego można nauczyć [nr 30]
2. O cnocie moralnej[nr 31]
3. Jak można stwierdzić własny postęp w cnocie [nr 5]
4. Jak można chwalić siebie samego nie budząc niechęci [nr 43]
5. O żądzy bogactwa [nr 40]
6. O zabobonności [nr 14]
7. O fałszywym wstydzie [nr 41]
8. O zawiści i nienawiści [nr 42]
9. O gadulstwie [nr 38]
10. O wścibstwie [nr 39]
11. O pogodzie ducha [nr 33]
12. O miłości braterskiej [nr 34]
13. O miłości rodzicielskiej [nr 35]
14. Dialog o miłości erotycznej [nr 50]
[Pseudo-Plutarch:] Porównanie krytyczne Arystofanesa z Menandrem, [w:] Menander, Wybór komedii i fragmentów, seria „BN II”, nr 203, Ossolineum 1982; wyd. 2 w serii „Arcydzieła Kultury Antycznej”, Ossolineum – De Agostini, Wrocław 2005) [nr 59]
Moralia. (Wybór), tom 2, tłum. Zofia Abramowiczówna, seria „BKF”, PWN, Warszawa 1988:
1. O E delfickim [nr 27]
2. Dlaczego Pytia nie wygłasza już wyroczni wierszem? [nr 28]
3. O odwlekaniu kary przez bogów [nr 44]
4. O obliczu widniejącym na tarczy księżyca [nr 63]
5. Nauka Epikura (nawet) nie umożliwia przyjemnego życia [nr 75]
6. O złośliwości Herodota [nr 60]
7. O przypadku [nr 8]
8. O wygnaniu [nr 47]
[Pseudo-Plutarch:] O muzyce, tłum. Krystyna Narfol, seria „Archiwum Filologiczne” 51, Wrocław-Warszawa-Kraków 1992 [nr 78]
Czy stary człowiek powinien zajmować się polityką? tłum. Alfred Twardecki, [w:] Cyceron, Plutarch: Pochwała starości, Verum, Warszawa 1996 [nr 54]
Dialog o miłości, tłum. Zofia Abramowiczówna, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1997 [nr 50]
O szczęściu, czyli o dzielności Aleksandra, tłum. Krzysztof Nawrotka, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2003 [nr 24]
O Izydzie i Ozyrysie [tekst grecko-polski], tłum. Anna Pawlaczyk, seria „Fontes Historiae Antiquae” IV, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2003 [nr 26]
Powiedzenia królów i wodzów. Powiedzenia spartańskie, tłum. Katarzyna Jażdżewska, seria „Biblioteka Antyczna”, Prószyński i S-ka, Warszawa 2006 [nr 15 i 16]

Źródła

Plutarchi opera [Vitae. Scripta moralia. Fragmenta et spuria.], ed. Fredericus Döbner, vol. 1-5, Paris 1855-68
Polskie tłumaczenia pism Plutarcha.

Źródło: „haslo,Plutarch”