Wolna encyklopedia
Rodzajnik (łac. articulus) - wyraz, który określa rodzaj i kategorię określoności lub nieokreśloności następującego po nim lub poprzedzającego go rzeczownika.
Zasadniczo rodzajnik mieści się w kategorii przedimka, w wielu językach określany jest tym samym słowem co przedimek (łac. articulus, niem. der Artikel). Rodzajnik, oprócz właściwej przedimkowi kategorii określoności bądź nieokreśloności wyznacza dodatkowo kategorię rodzaju gramatycznego, choć nie we wszystkich językach jest to ścisłe wyznaczenie w każdym przypadku - np. formy liczby mnogiej rodzajników niemieckich (die) lub francuskich (les) pełnią wyłącznie funkcję przedimków, gdyż w żaden sposób nie określają rodzaju gramatycznego następującego po nich rzeczownika.
Rodzajnik może zostać użyty nie tylko przed rzeczownikiem, lecz także przed konstrukcją rzeczownikową, a niekiedy również przed przymiotnikiem lub liczebnikiem użytym rzeczownikowo.
Spis treści |
Występowanie rodzajników w różnych językach
Rodzajniki mogą poprzedzać rzeczownik (jak np. w języku niemieckim czy francuskim), bądź też występować po nim (jak w niektórych językach ligi bałkańskiej - bułgarskim, rumuńskim i albańskim - bądź w językach skandynawskich).
Rodzajniki, podobnie jak przedimki, dzielą się na określone i nieokreślone.
W wielu językach (np. polskim, rosyjskim, łacinie, chińskim czy koreańskim) rodzajniki nie występują w ogóle, a ich funkcję pełnią inne części mowy lub sama forma rzeczownika.
W tłumaczeniach na język polski rodzajniki najczęściej są pomijane. Jednak w języku polskim również można zaobserwować proces identyczny do tego, jaki spowodował powstanie rodzajników w innych językach indoeuropejskich - w języku praindoeuropejskim rodzajników nie było, powstały w niektórych językach dopiero później. W poniższych zdaniach zaimki wskazujące ten/ta/to wyraźnie pełnią funkcję identyczną do przedimka określonego:
- Co z tą Polską?
- Ten Tomek jest nie do wytrzymania
- Co mam z tym Robertem zrobić?
Rodzajniki w języku francuskim
W języku francuskim wyróżnia się rodzajniki nieokreślone (fr. articles indéfinis) oraz rodzajniki określone (fr. articles définis).
Rodzajniki nieokreślone
Rodzajniki nieokreślone porzedzają rzeczowniki rodzaju męskiego (un) i żeńskiego (une) w liczbie pojedynczej oraz w liczbie mnogiej (des). Użycie rodzajnika nieokreślonego oznacza, że podmiot, o którym mowa, pozostaje bliżej nieznany mówiącemu.
Rodzajniki nieokreślone w liczbie pojedynczej posiadają tę samą formę co liczebniki główne jeden i jedna. Znaczenie części zdania un i une wynika z jego kontekstu. Zdanie:
- Une hirondelle est revenue.
może oznaczać zarówno Przyleciała jakaś jaskółka jak również Przyleciała jedna jaskółka, zależnie od kontekstu wypowiedzi.
Rodzajniki określone
Rodzajniki określone porzedzają rzeczowniki rodzaju męskiego (le) i żeńskiego (la) w liczbie pojedynczej oraz w liczbie mnogiej (les). Użycie rodzajnika określonego oznacza, że podmiot, o którym mowa, jest mówiącemu znany.
Rodzajniki określone liczby pojedynczej zmieniają się w l', jeśli poprzedzany bezpośrednio rzeczownik zaczyna się fonetycznie od samogłoski:
- un pilote -> le pilote (pilot)
- une raison -> la raison (powód, racja)
- un oiseau -> l'oiseau (ptak)
- une âme -> l'âme (dusza)
- un horison -> l'horison (horyzont)
ale:
- un haut-parleur -> le haut-parleur (głośnik)
Stosowanie rodzajników
- Ze wględu na brak możliwości określenia rodzaju i/lub liczby rzeczownika na podstawie jego formy (odmiennie niż w języku polskim), użycie rodzajnika jest niezbędne dla określenia tych cech, np.:
-
- un Polonais - des Polonais (Polak - Polacy)
- Ze względu na jednakową wymowę i/lub pisownię niektórych rzeczowników, użycie rodzajnika pozwala na ich rozróżnienie, np.:
-
- le poste - la poste (posterunek, placówka - poczta)
- Rodzajnik nieokreślony jest używany w zdaniach mających charakter prawdy ogólnej. Zdanie:
-
- Un chien ne trahit jamais son maître.
- oznacza Żaden pies nie zdradzi nigdy swojego pana
- Rodzajnik nieokreślony w liczbie mnogiej (des) prawie zawsze zamienia się w de w zdaniu przeczącym:
-
- Michel mange des fruits. / Michel ne mange jamais de fruits. (Michał jada owoce. / Michał nigdy nie jada owoców.)
- Rodzajnik des zamienia się również w de jeśli pomiędzy nim a rzeczownikiem, który określa, znajduje się część zdania pełniąca również rolę określenia:
-
- un fruit délicieux -> des fruits délicieux (smaczny owoc -> smaczne owoce)
- un délicieux fruit exotique -> de délicieux fruits exotiques (smaczny owoc egzotyczny -> smaczne owoce egzotyczne)
- Rodzajnik określony w liczbie pojedynczej może służyć określeniu również zbiorowości lub gatunku. W zdaniu:
-
- Le chien est le meilleur ami de l'homme. (Pies jest najlepszym przyjacielem człowieka)
- nie chodzi o pojedynczego psa, lecz o cały gatunek, jak również nie o konkretnego człowieka, lecz cały rodzaj ludzki.
- Rodzajnik określony jest również używany w celu wyrażenia szacunku dla jakiejś funkcji, np.:
-
- Monsieur le Président (Pan Prezydent).
- Ze względu na rolę rodzajników, są one używane w większości konstrukcji, także tam, gdzie nie występowałyby one w odpowiednim zdaniu w języku angielskim, np.:
- Rodzajniki mogą nie być stosowane przed nazwami własnymi (z wyjątkiem takich, których stanowią integralną część, np.: Le Havre, La Haye), dotyczy to zwłaszcza imion, nazwisk, nazw miast, w przypadku nazw państw, pasm górskich lub rzek zaimki są z kolei zwykle używane. Są również często opuszczane w tytułach i hasłach reklamowych.
Jeśli rodzajniki są używane do nazw własnych, to wyłącznie określone. Użycie nieokreślonych jest możliwe w celu nadania zdaniu specyficznego sensu, np. zdanie:
-
- Jamais fortune n’a trahi une France rassemblée (Charles de Gaulle)
- można tłumaczyć jako Szczęście nigdy nie opuściło zjednoczonej Francji, przy czym należy rozumieć, że nie chodzi o "konkretną", aktualną Francję lecz o "każdy" kraj, noszący tę nazwę w przeszłości.
- Rodzajniki nie są stosowane, jeśli rzeczownik jest określany przez niektóre zaimki, które przejmują jego funkcję np.:
-
- une robe - cette robe ((jakaś) sukienka - ta/tamta sukienka)
- Specyficzną formą rodzajnika nieokreślonego jest rodzajnik cząstkowy. Składa się on z przyimka de, połączonego z rodzajnikiem określonym le (du), la (de la) lub l' (de l') i jest używany dla określenia pewnej części (ilości) obiektów niepoliczalnych, zwykle nieożywionych lub abstrakcyjnych, np.:
-
- Je bois du lait. (Piję mleko.),
- Elle a de la grâce. (Ona ma (sporo) wdzięku.)
- rodzajnik cząstkowy występuje jedynie w liczbie pojedynczej, chyba że określany rzeczownik nie posiada liczby pojedynczej, wtedy rodzajnik cząstkowy przyjmuje formę des. Może to prowadzić do pomyłki z rodzajnikiem nieokreślonym w liczbie mnogiej, który posiada tę samą formę, należy więc pamiętać, że des poprzedzające rzeczownik, który może występować w liczbie pojedynczej jest rodzajnikiem nieokreślonym a nie sciągniętym.
- Inną możliwą pomyłką jest zrozumienie konstrukcji przyimka de + rodzajnik określony jako rodzajnika cząstkowego, np.:
- (1) Je parle de l'eau.
- (2) Je veux de l'eau.
- Zdanie (1) oznacza Mówię o wodzie, zdanie (2) - Chcę (trochę) wody. Rozróżnienie wymaga znajomości reguł konstrukcji zdań z czasownikami parler (mówić) i vouloir (chcieć).
- Specyficzną formą rodzajnika określonego jest rodzajnik ściągnięty. Rodzajniki le oraz les ulegają ściągnięciu, gdy określane rzeczowniki byłyby poprzedzone przyimkami à lub de:
- à z le przechodzi w au a z les w aux:
- Une tarte au potiron. / Une tarte aux pruneaux. (Placek z dynią. / Placek z suszonymi śliwkami.)
- de z le przechodzi w du a z les w des:
- La maison du voisin. / La maison des voisins. (Dom sąsiada. / Dom sąsiadów.)
- rodzajniki la i l' nie ulegają ściągnięciu.
- Rodzajnik ściągnięty du może być pomylony z rodzajnikiem cząstkowym, który ma tę samą formę. Podobnie rodzajnik ściągnięty des może być pomylony zarówno z rodzajnikiem cząstkowym jak i rodzajnikiem nieokreślonym.:
- J'aime le parfum du lilas - J'ai cueilli du lilas. (Lubię zapach bzu - Zbierałem bez)
- J'aime le parfum des fleurs. J'ai cueilli des fleurs. (Lubię zapach kwiatów - Zbierałem kwiaty.
- Podobnie jak w przypadku rodzajnika cząstkowego, rozróżnienie wymaga znajomości reguł konstrukcji zdań z czasownikami aimer (lubić, kochać) i cueillir (zbierać, gromadzić).
- Rodzajniki nie są z reguły tłumaczone na język polski, z wyjątkiem sytuacji gdy jest to niezbędne dla zachowania zrozumiałości zdania. Zależnie od kontekstu używa się wtedy takich słów jak: jakiś, nieokreślony, jeden dla zaimka nieokreślonego oraz ten, konkretny dla określonego.
Rodzajniki w języku niemieckim
W języku niemieckim również wyróżnia się rodzajniki nieokreślone (niem. der unbestimmte Artikel) i określone (niem. der bestimmte Artikel). Oba odmieniają się przez przypadki. W liczbie mnogiej występuje tylko rodzajnik określony. Nieokreślone (ein, eine, ein) informują, że wyraz dotyczy rzeczy nieokreślonej (np. Gib mir ein Buch - Proszę podaj mi (jakąś) książkę), a określone (der, die, das) dotyczą konkretnej osoby lub przedmiotu, często takiego, o którym wcześniej wspomniano (np. Gib mir das Buch - Daj mi (tę) książkę).