Wolna encyklopedia
| Samuel Klein | |
| Data i miejsce urodzenia | wrzesień 1745 Sadu, Królestwo Węgier (dziś Rumunia) |
| Data i miejsce śmierci | 13 maja 1806 Buda, Królestwo Węgier |
| Narodowość | rumuńska |
| Dziedzina sztuki | proza |
| Ważne dzieła | Podstawy dakoromańskiego lub wołoskiego języka |
Samuel Klein, rum. Samuil Micu (ur. we wrześniu 1745 w Sadu w Siedmiogrodzie, zm. 13 maja 1806 w Budzie na Węgrzech), był grekokatolickim duchownym, teologiem, filologiem, historykiem i tłumaczem; rumuński ideolog narodowy i przedstawiciel tzw. "szkoły siedmiogrodzkiej".
Spis treści |
Życie
Pochodzenie i nazwisko
Klein pochodził z rodziny szlacheckiej, posiadającej wołoskie korzenie. Rodzina podczas nobilitacji otrzymała nazwisko "Klein". Z czasem jego imię i naziwsko zostało zrumunizowane na "Samuil Micu" i pod tą postacią występuje w literaturze rumuńskiej. Ojcem Samuela Kleina był grekokatolicki protopop Stoia, matką zaś kobieta o imieniu Anei, z domu Maniu [1].
Studia i praca
Nauki pobierał na grekokatolickim seminarium duchownym w Blażu, później w szkole św. Barbary w Wiedniu, gdzie w latach 1766-1772 studiował teologię i filozofię. Po skończeniu studii pracował jako nauczyciel w Blażu, potem także w szkole św. Barbary w Wiedniu (1777-1783). W okresie od 1804 do 1806 roku był cenzorem rumuńskojęzycznych druków wydawanych w Budzie. Klein był jednym z twóców programu rumuńskiego odrodzenia narodowego. Program ten, który był dawniej uważany za przejaw Oświecenia w kulturze rumuńskiej, według współczesnych historyków miał charakter raczej romantyczno-nacjonalistyczny. Program miał na celu propagację czysto-rzymskiego pochodzenia Rumunów (w tym czasie nazywanych jeszcze Wołochami), doprowadzenie do równouprawnienia Rumunów z innymi narodami Imperia Habsburgów i "wzbudzanie" rumuńskiej świadomości narodowej wśród wołoskiej ludności wiejskiej.
Twórczość
Prace językoznawcze
Klein razem z innym przedstawicielem szkoły siedmiogrodzkiej – Gheorghe Şincaiem napisali w łacinie, a następnie wydali pierwszą gramatykę języka rumuńskiego pdt. Podstawy dako-romańskiego lub wołoskiego języka (łac. Elementa linguae Daco-Romane sive Valahicae, 1780). W gramatyce tej, podobnie jak w jego późniejszych słownikach zamiast słów pochodzenia słowiańskiego, a także węgierskiego i tureckiego podawane są neologizmy utworzone na bazie łaciny. Zabiegi te wynikały z chęci zakwalifikowania języka rumuńskiego (wołoskiego), który w tamtym czasie przejawiał wiele cech słowiańskich, do romańskiej rodziny językowej. Świadoma romanizacja języka stanowiła istotny element rumuńskiego "odrodzenia narodowego", które w znacznej mierze opierało się o wiarę w czysto rzymskie pochodzenie Rumunów. W duchu reromanizacji języka został sporządzony także Słownik wołosko-łacińsko-niemiecko-węgierski (łac. Dictionarium valahico-latino-germanico-hungaricum), który był jednym z pierwszych w historii słowników języka rumuńskiego (wołoskiego). Słownik ten po śmierci Klaina rozszerzył i wydał w 1825 roku pod zmienionym tytułem (Słownik Budzki, łac. Lexiconul de la Buda) Petru Maior.
Prace historiograficzne
W postaci rękopisów Klein pozostawił po sobie dzieło historyczne Krótka nota historyczna o pochodzeniu i rozwoju narodu dakorumuńskiego (łac. Brevis historica notitia originis et progressu nationis Daco-Romanae, 1778) oraz historię napisaną w formie katechizmu, pdt. Dzieje Rumunów w pytaniach i odpowiedziach (rum. Istoria românilor cu întrebări şi răspunsuri, 1791). W latach 1800-1806 pracował nad monumentalnym, niedokończonym dziełem Dzieje, sprawy i losy Rumunów (rum. Istoria, lucrurile şi întîmplările românilor), które miało obejmować swym zakresem historię trzech państw: Siedmiogrodu, Wołoszczyzny i Mołdawii[2].
Dzieła
W postaci rekopisów
- 1778 – Brevis historica notitia originis et progressu nationis Daco-Romanae.
- 1800-1806 – Istoria, lucrurile şi întîmplările românilor.
- Dictionarium valahico-latino-germanico-hungaricum.
Wydane za życia
- 1779 – Carte de rogacioni pentru evlavia homului chrestin (Wiedeń).
- 1780 – Elementa linguae Daco-Romanae sive Valahicae (Wiedeń), wydanie II - 1805.
- 1782 – Dissertatio canonica de Martimonio juxta disciplinam Graecae Orientalis Eccleasiae (Wiedeń).
- 1784 – Propovedanie sau învăţături la îngropăciunea oamenilor morţi (Blaż) - w cyrylicy.
- 1795 - Biblia adecă Dumnezeiască scriptură a legii vechi şi a celei noao (Blaż) - w cyrylicy.
- 1796 - Theologhiia moralicească sau bogosloviia (Blaż) - w cyrylicy.
- 1799 - Loghica, adecă partea cea cuântătoare a filosofiei (Buda) - w cyrylicy.
- 1800 - Legile firei, ithica şi politica sau filosofia cea lucrătoare (Sybin).
- 1801 - Theologie dogmatică şi moralicească despr taine peste tot (Blaż).
- 1801 - Acathist sau carte cu multe rugatsuni pentru evlavia fiestequarui creştin (Sybin).
Wydania pośmiertne
- 1825 - Dictionarium valahico-latino-germanico-hungaricum, rozszerzył i wydał pdt. Lexiconul de la Buda Petru Maior.
- 1861 - Historia daco-romanorum sive valachorum, fragmenty w: "Instrucţiunea publică".
- 1942 - A lui Lucian Samosateanul a istoriei ceii adevărate, w: Cultura creştină, XXII, nr 1-6.
- 1944 - Dictonarium valahico-latinum (Budapeszt).
- 1963 - Scurtă cunoştinţă a istorii românilor (wstęp - C. Câmpeanu, Bukareszt).
- 1966 - Scrieri filosofice (Bukareszt); wydanie krytyczne pod redakcją P. Teodora i D. Ghişe.
- 1980 - Elementa linguae daco-romanae sive valachice (wstęp, nota i przekład - M. Zdrenghea).
- 1993 - Istoria bisercicească (Sfânte Mânăstire Bistriţa).
- 1995 - Istoria românilor (red. I. Chindriş, Bukareszt).
Przypisy
- ↑ Aurel Sasu i Maria Protase: MICU Samuil, w: Dicţionarul biografic al literaturii române, tom 2 "M-Z", str. 94 (Piteşti: Editura PARARELA 45, 2006).
- ↑ Libuše Valentová: Samuil Micu (Clain), w: Slovník rumunských spisovatelů (Praga: Nakladatelství Libri, 2001; strony 156-157).
Bibliografia
- Duicu, Serafim: Pe urmele lui Samuil Micu-Clain (Bukareszt: 1986).
- Sasu, Aurel i Protase, Maria: MICU Samuil, w: Dicţionarul biografic al literaturii române, tom 2 "M-Z", str. 94-95 (Piteşti: Editura PARALELA 45, 2006).
- Valentová, Libuše: Samuil Micu (Clain), w: Slovník rumunských spisovatelů (Praga: Nakladatelství Libri, 2001; strony 156-157).