Wolna encyklopedia

Smoła, smoła surowa – jeden z produktów odgazowania węgla, łupków bitumicznych lub drewna, rzadko torfu. Składa się głównie z mieszaniny wielu rodzajów węglowodorów oraz innych związków organicznych, zawierających tlen, azot i siarkę, ponadto niektóre rodzaje smoły mogą zawierać pewną ilość grafitu i fulerenów.

Jest substancją ciekłą o bardzo wysokiej lepkości w temperaturze pokojowej. Barwę ma czarną (przysłowiowa) do jasnobrunatnej, w zależności od surowca i procesu jej otrzymywania.

Rodzaje smoły surowej:

• smoła pogazowa – smoła węglowa wysokotemperaturowa, koksownicza (dawniej również gazownicza), czarna, mazista – powstaje przy odgazowaniu węgla kamiennego w temperaturze ok. 1000°C;
• smoła generatorowa – smoła węglowa średniotemperaturowa, z niektórych metod zgazowania węgla, brunatno-czarna, oleista - powstaje przy odgazowaniu węgla kamiennego w temperaturze ok. 700-800°C;
• smoła wytlewna (prasmoła) – smoła niskotemperaturowa (uzyskiwana w temperaturach ok. 500-600°C lub nieco niższych, czasem nieco wyższych) o składzie zróżnicowanym w zależności od surowca:
  • z węgla kamiennego – główny produkt niskotemperaturowego odgazowania węgla kamiennego (preferowane są węgle młodsze mające więcej części lotnych); od smoły wysokotemperaturowej różni się m.in. mniejszą zawartością węglowodorów aromatycznych, a większą alifatycznych;
  • z węgla brunatnego – zwykle o stosunkowo dużej zawartości węglowodorów nienasyconych, wyższych fenoli i parafin;
  • z łupków bitumicznych – prasmoła łupkowa przypomina ropę naftową o dużej zawartości frakcji olejowych (i bywa przerabiana analogicznie jak ropa);
  • z drewna – smoła drzewna – czasem zwana dziegciem.

Smoły surowe bywają poddawane dalszej destylacji frakcyjnej w celu wydzielenia składników potrzebnych do zastosowań praktycznych.

Oczyszczone frakcje surowych smół węglowych oraz mieszaniny surowej smoły pogazowej bądź oleju smołowego z pakiem węglowym, mające określone właściwości fizykochemiczne, przydatne w zastosowaniach praktycznych, noszą nazwę smół preparowanych. Należą tu m.in.:

• smoła dachowa (np. 65% paku + olej smołowy),
• lepik smołowy,
• lakier do żelaza, gdzieniegdzie znany pod niem. nazwą Eisenlack,
• smoła drogowa (np. 60% paku + olej antracenowy), często stabilizowana (15-20%) dodatkiem asfaltu,
• smoła do elektrod (smoła elektrodowa, np. 75% paku + olej smołowy) – jako lepiszcze ziarn węgla (najczęściej koksu) w produkcji elektrod węglowych.

Niektóre smoły preparowane są obecnie zastąpione przez preparaty sporządzane na bazie asfaltu ponaftowego, zwane potocznie masami bitumicznymi.

Niezależnie od tego część zastosowań smół jest ograniczana z powodu obecności istotnych stężeń składników rakotwórczych, a same smoły surowe (poza drzewną) również są sklasyfikowane jako rakotwórcze^[1].

Bibliografia

• Jerzy Chodkowski (red. nacz.): Mały słownik chemii praktycznej. Warszawa: PW „Wiedza Powszechna”, 1975. 
• Encyklopedia techniki. Chemia. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1993. ISBN 83-204-1312-5. 

Przypisy