Sofokles - Wikipedia, wolna encyklopedia - www.tylko.ekstremalne.info

Wolna encyklopedia

Sofokles

Sofokles (gr. Σοφοκλῆς; ur. ok. 496 p.n.e. w Kolonos^[1], zm. 406 p.n.e. w Atenach) – największy obok Ajschylosa i Eurypidesa tragik starożytnej Grecji. Sofokles był także politykiem, dowódcą wojskowym i kapłanem. Jego działalność polityczna i praca twórcza przypadają na okres pomiędzy twórczością Ajschylosa, a życiem Eurypidesa.

Życie

Urodzony prawdopodobnie w 496 roku p.n.e. w gminie Kolonos (Colonus Hippius, obecnie na przedmieściach Aten) w Attyce w bogatej rodzinie kupieckiej. Inne źródła podają, iż urodził się rok wcześniej w rodzie arystokratycznym. Sofokles był prawdopodobnie zapisany jako obywatel w księgach demu wiejskiego Kolonos, w którym często osadzał akcję swoich tragedii. Pewne jest, że Sofokles urodził się na kilka lat przed pamiętną bitwą maratońską w roku 490, niektórzy badacze (Lloyd-Jones, Sommerstein) uznają przełom lat 497/496 za najbardziej prawdopodobną datę narodzin tragika. Ojcem Sofoklesa był Sofillos - właściciel manufaktury czy też dużego warsztatu zajmującego się wytwarzaniem broni. Zakład rzemieślniczy ojca Sofoklesa opierał się na pracy wyspecjalizowanych niewolników, z czego rodzina Sofillosa musiała czerpać niemałe zyski, zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, że Ateny prowadziły wówczas wojnę z Persją. Sofoklesa kształcono od dzieciństwa w myśl zasady kalokagatia, polegającej na harmonijnym łączeniu zalet duchowych z cielesnymi. Tak więc młody Grek uczył się muzyki, tańca, gimnastyki, poznawał twórczość wielkich poetów. W wieku 16 lat (według innej wersji mając lat 15) został wybrany do chóru chłopców opiewającego zwycięstwo pod Salaminą. Wybór ten był niezmiernie ważnym wyróżnieniem, zwłaszcza biorąc pod uwagę fakt, że Sofoklesowi przydzielono rolę kierownika chóru. Był aktorem oraz twórcą dramatów. Pierwszy raz stanął do zawodów dionizyjskich w wieku 28 lat i od razu otrzymał główną nagrodę pokonując nawet samego Ajschylosa. Działo się to w 468 roku p.n.e.. Prawdopodobnie pierwsza triada tragediowa Sofoklesa zawierała sztukę Triptolemus. Data artystycznego debiutu Sofoklesa przytaczana tutaj pochodzi od Plutarcha (Żywoty, Żywot Peryklesa, 8.5) i ostatnio jest podawana w wątpliwość. Najprawdopodobniej bowiem debiut artystyczny Sofoklesa przypada na rok 470 p.n.e., zatem zwycięstwo w zawodach dionizyjskich byłoby tylko pierwszym tak spektakularnym sukcesem w karierze artystycznej młodego Sofoklesa.Sofokles pokonał wówczas sławnego już i powszechnie szanowanego Ajschylosa. W swoim ,,Żywocie Kimona‘’ Plutarch przedstawił przebieg agonu tragediowego pomiędzy obydwoma dramaturgami: młody, utalentowany Sofokles pokonał niezwyciężonego dotychczas Ajschylosa; agon zakończył się w sposób nietypowy, jako, że zdania arbitrów były podzielone. Pokonany Ajschylos miał według Plutarcha dobrowolnie udać się na wygnanie na Sycylię. Sofokles szybko przejął pozycję swojego wielkiego poprzednika. w przeciągu swojego długiego, bo około dziewięćdziesięcioletniego życia Sofokles napisał 123 tragedie i dramaty satyrowe przeznaczone do wykonywania podczas festiwali religijnych. Pierwsze miejsce zajął 24 razy, zaś przyjmuje się, że 13 razy pokonał w rywalizacji Ajschylosa. Akme jego twórczości przypadła na lata największego rozkwitu Attyki, która wyszła zwycięsko z zakrojonej na szeroką skalę wyprawy Kserksesa. Sofokles stał się jednym z najbardziej szanowanych obywateli ateńskich. Przyjaźnił się z Herodotem i Peryklesem. Był też Sofokles kapłanem Akona i Asklepiosa. Chociaż nie przejawiał zbyt wielkiego zainteresowania sprawami polityki pełnił liczne stanowiska w służbie publicznej w administracji ateńskiej (dwukrotnie był strategiem) ( 441 p.n.e. / 440 p.n.e. ), był także jednym ze skarbników Związku Delijskiego (443 p.n.e. / 442 p.n.e. ). Osoby przynależące do kolegium publicznych skarbników (Gr. Ἑλληνοταμίαι) musiały zgodnie z podziałem społeczeństwa potwierdzonym przez Solona w roku 594 p.n.e. należeć do najwyższej pod względem posiadanego majątku grupy tzw. pięciusetmiarowców (pentakosiomedimnoi), gdyż za ewentualne sprzeniewierzenie publicznych pieniędzy odpowiadały całym swoim majątkiem. Fakt pełnienia przez Sofoklesa tak odpowiedzialnego stanowiska wybitnie świadczy o bardzo wysokim statusie majątkowym tragika. W roku 440 p.n.e. u boku Peryklesa Sofokles uczestniczył w tłumieniu buntu na Samos (w roku 440 obydwaj pełnili funkcję strategów), który wybuchł z powodu niezadowolenia po scentralizowaniu przez Ateńczyków struktury Ateńskiego Związku Morskiego. W roku 420 p.n.e. wraz z wprowadzeniem publicznego kultu Asklepiosa w Atenach Sofokles został wybrany na jego kapłana, natomiast w jego własnym domu wystawiono ołtarz z podobizną Asklepiosa przeniesioną z Epidauros, który mieścił się w prywatnym domu tragika aż do chwili wystawienia bóstwo stosownego przybytku świątynnego. Z tego właśnie powodu Sofokles uzyskał pośmiertny przydomek dexion, co znaczy odbiorca. W roku 413 p.n.e. Sofokles został wybrany jednym z komisarzy badających sprawę słynnej katastrofy morskiej u wybrzeży sycylijskich, podczas której uległa zniszczeniu flota ateńska wysłana przez stronnictwo Alcybiadesa w celu zdobycia Syrakuz podczas tzw. okresu dekelejskiego wojny peloponeskiej. Zarówno za życia jak i po śmierci był czczony przez współobywateli jak bohater. Sofokles podobno dożył sędziwej starości - zmarł w wieku 90 lat w 406 roku p.n.e. Nie doczekał pokoju Kalliasa kończącego wojnę peloponeską. Jego śmierć zbiegła się w czasie z niemal całkowitym upadkiem znaczenia politycznego polis ateńskiej. Aby zademonstrować swój szacunek do zmarłego Sofoklesa wystawiano jego sztuki w Lenajach, natomiast jego niedokończona sztuka ,,Edyp w Kolonie‘’ stanowiąca środkową część triady rozpoczynającej się sztuką ,,Edyp królem‘’, a zamkniętą przesławną ,,Antygoną‘’, została dokończona przez wnuka Sofoklesa ze związku z Theoris - Sofoklesa Młodszego i jako opus posthumum została wystawiona wkrótce po śmierci następcy Ajschylosa. Historiografia antyczna lubująca się w podawaniu rozmaitych anegdot na temat słynnych postaci przekazała historię, według której przyczyną śmierci Sofoklesa miało być udławienie się jagodą winogronową.

Sofokles ożenił się z obywatelką ateńską Nikostratą, która dała mu syna Jofona. Wiadomo także, że Sofokles miał kochankę znaną pod imieniem Theoris, pochodzącą z peloponeskiego miasta Sykion. Ze związku z Theoris narodził się drugi syn Sofoklesa - Ariston, ojciec Sofoklesa zwanego Młodszym. Jofon i Sofokles Młodszy zostali tragediopisarzami.

Rozwój twórczości

Sofokles zerwał z klasyczną konwencją trylogii tragediowej mieszczącej się w ramach tetralogii, której zwieńczeniem był dramat satyrowy. Wprowadził do tragedii trzeciego aktora (choć zdaniem niektórych badaczy (Freeman) jest to innowacja wprowadzona przez Ajschylosa u schyłku jego życia, natomiast Sofokles jako pierwszy zastosował ją na taką skalę), zwiększył liczebność chóru z 12 do 15 osób; położył ogromne zasługi na polu scenografii znacznie ją rozbudowując (o tych nowościach w zakresie dekoracji scenicznej pisze Arystoteles w swojej Poetyce w ustępie 49a). Wprowadzenie trzeciego aktora zaowocowało zerwaniem ze stosowanym dotychczas modelem opozycji między dwoma antytetycznymi postaciami, przez co bardziej zaakcentowano związki interpersonalne, powstała nieznana dotąd dynamiczna płynność rytmu teatralnego. Zwiększenie liczby chórzystów zaowocowało podkreśleniem roli koryfeusza w całości tragedii. Chóry w tragediach Sofoklesa w stosunku do chórów ze sztuk autorstwa Ajschylosa oddzielają się od akcji, ich aktywny udział w sztuce staje się coraz bardziej nikły, chór staje się raczej widzem i komentatorem wydarzeń niż ich czynnym uczestnikiem. To właśnie Sofoklesowi zawdzięczamy wprowadzenie monologu (gr. ρήσις)- przykładem są monologi Ajasa i Edypa. Za pomocą monologu postaci Sofoklesa uzyskały niespotykaną dotąd łatwość wyrażania własnych myśli. wraz z tokiem akcji analiza psychologiczna postaci pogłębia się, podlega jej tak sam człowiek, jak i otaczająca go rzeczywistość. Twórczość Sofoklesa cechuje silna tendencja do odzierania postaci z emfazy (onkos). W ,,Edypie w Kolonie‘’ chór powtarza ,,Najlepszym losem jest w ogóle się nie narodzić‘’. Wydarzenia, które dotykają bohaterów sztuk Sofoklesa są całkowicie niewytłumaczalne, nie da się ich też w żaden sposób usprawiedliwić. Wszystkim rządzi nieugięte fatum.

Tradycyjnie przypisuje się Sofoklesowi autorstwo co najmniej 123 sztuk (tragedii i dramatów satyrowych). Z tego ogromnego dorobku zachowało się w całości jedynie 7 sztuk: ,,Antygona’’ (442 p.n.e.), ,,Ajas’’, ,,Edyp królem’’, w przekładzie na polski bardziej znana jako ,,Król Edyp’’, ,,Elektra’’, ,,Filoktet’’ (409 p.n.e.), ,,Trachinki’’ i ,,Edyp w Kolonie’’. Bohaterowie Sofoklesa są pogrążeni w rzeczywistości pełnej sprzeczności nie do pogodzenia, przepełnionej konfliktami sił, które nieuchronnie dążą do kolizji. Sofokles zaakcentował ludzką stronę postaci, z których każda ma w sobie jakiś defekt. postacie ze sztuk Sofoklesa bywają także szlachetne i dobre, jednak z drugiej strony samotne w walce ze złem, które mają w samych sobie. Ich walka z tym pierwiastkiem zła jest zawsze próżna, jednak to właśnie za jej pośrednictwom człowiek osiąga pełnię człowieczeństwa, które niesie ze sobą potępienie osłodzone chwilą chwały. Szczególnie dobrze jest to widoczne w tragedii ,,Edyp królem’’, która przez Arystotelesa została uznana za wzór idealnej tragedii greckiej.

Tylko odnośnie dwu z siedmiu zachowanych sztuk Sofoklesa posiadamy informacje dotyczące daty pierwszego wystawienia, są to: ,,Filoktet’’ (409 p.n.e.)i ,,Edyp w Kolonie’’(401 p.n.e., dokończony przez wnuka Sofoklesa - Sofoklesa Młodszego). Z pozostałych sztuk ,,Elektra’’ wykazuje liczne podobieństwa stylistyczne do dwu pierwszych sztuk. Przypuszcza się, że powstała ona w późnym okresie kariery tragediopisarskiej Sofoklesa. ,,Ajas’’, ,,Antygona’’ i ,,Trachinki’’ są z kolei uznawane za stosunkowo wczesne prace Sofoklesa. Na podstawie analizy stylistycznej można umieścić sztukę ,,Edyp królem’’ w środkowym okresie aktywności twórczej dramaturga. Cykl tebański Sofoklesa należy do drugiej trylogii tragediowej przechowanej do naszych czasów w całości. Pierwszą taką triadą jest ,,Oresteja’’ Ajschylosa. Trylogia sofoklejska składa się z następujących części: ,,Edyp królem’’, ,,Edyp w Kolonie’’ i ,,Antygona’’. Zwraca tu uwagę czas powstawania sztuk wyznaczony w oparciu o analizę stylistyczną dzieł względem chronologii wydarzeń w triadzie tragediowej: kończąca triadę ,,Antygona’’ jest dziełem stosunkowo wczesnym, najstarszym, natomiast środkowa część - ,,Edyp w Kolonie’’ jest ostatnim, nieukończonym dziełem Sofoklesa. Ta pozorna inkongruencja jest jednym z dowodów poświadczających silną u Sofoklesa tendencję do rozbijania tetralogii na poszczególne autonomiczne tragedie i dramaty satyrowe. Sztuki należące do tak zwanego cyklu tebańskiego choć na ogół są ze sobą ściśle łączone, co najczęściej wyraża się w wydawaniu ich trzech w postaci jednego woluminu, naprawdę są dziełami całkowicie autonomicznymi, napisanymi na różne festiwale i na co już zwrócono powyżej uwagę zostały napisane w przeciągu czterdziestu bądź nawet więcej lat bez uwzględnienia chronologii mitu. Tak naprawdę nie stanowią one nawet prawdziwej trylogii, takiej, jaką jest na przykład ajschylosowa ,,Oresteja’’.

W twórczości Sofoklesa na zwrócenie szczególnej uwagi zasługuje dramat satyrowy ,,Wyżły’’ (Ichneutai, odkryty w Egipcie w 1907 r.. Z dramatu tego zachowało się ok. 400 wersów, to jest w przybliżeniu połowa pierwotnej objętości. Jest to drugi najlepiej zachowany starogrecki dramat satyrowy; w lepszym stanie zachowania znajduje się tylko i wyłącznie dramat satyrowy ,,Cyklopi’’, który zachował się w całości.

W sumie otrzymał Sofokles 18 razy pierwsze miejsce na Wielkich Dionizjach i prawdopodobnie 6 razy na Lenajach, do których konkursy tragediowe wprowadzono około 420 roku p.n.e.. Twórczość Sofoklesa odznacza się: głębokim patriotyzmem, konserwatyzmem, tradycyjnością, religijnością, fatalizmem i pesymizmem. Sofokles zminimalizował bezpośredni wpływ bogów na losy bohaterów oraz odszedł od trylogii tragicznych w kierunku traktowania każdej tragedii jako zamkniętej całości. Jego tragedie są celowo zbudowanymi dziełami sztuki, o skończonej w sobie akcji i starannej charakterystyce postaci. Szlachetna prostota stylu stawia go pomiędzy patosem Ajschylosa a retorycznym artyzmem Eurypidesa. Oprócz peanów i elegii tworzył też pisma o chórze. W tragediach Sofoklesa wola ludzka odgrywa większe znaczenie niż boska, co stanowczo oddaliło go od wielkiego poprzednika.

Główne prace

Sofokles był autorem 150 tragedii, z czego, do naszych czasów, zachowało się w całości zaledwie 7:

Ajas (najstarsza tragedia z siedmiu, które się zachowały)
Antygona ( 442 p.n.e. epiczna parafraza polska Jana Walentego Jakubowskiego, (1574), ponadto przekłady Wincentego Smacznińskiego, (1850), Zygmunta Węclewskiego, Jana Czubka, 1881, Kazimierza Kaszewskiego, Kazimierza Morawskiego, Tadeusza Węclewskiego, 1931)
Król Edyp ( 429 p.n.e. - 426 p.n.e. )
Elektra ( 416 p.n.e. )
Kobiety z Trachis (lub Trachinki) ( 416 p.n.e., przedstawiający śmierć Heraklesa)
Filoktet ( 409 p.n.e. )
Edyp w Kolonie ( ostatnie dzieło Sofoklesa, wydane po jego śmierci )

Zachowało się też około 400 fragmentów dramatu satyrowego Tropiciele (znanego także pod tytułem ,,Wyżły’’). Ponadto znanych jest ponad tysiąc sto fragmentów pochodzących z pozostałych utworów.

Większość tragedii Sofoklesa układane jest w dwa cykle: trojański (Ajas, Filoktet, Elektra) i tebański (Król Edyp, Edyp w Kolonie, Antygona).

Tragedie i dramaty satyrowe znane tylko z tytułu bądź z fragmentów:

· Achaion Syllogos · Achileos Erastai · Aias Lokros · Aichmalotides · Aigeus · Aithiopes · Akrisios · Aleadai · Alexandros · Alkmeon · Amykos · Amphiareos · Amphitryon · Andromeda · Antenoridai · Athamas A · Athamas B · Atreus / Mykenaiai · Chryses · Daidalos · Danae · Dionysiskos · Dolopes · Epigonoi · Epi Tainaroi / Epitainarioi · Erigone · Eris · Eriphyle · Eumelos · Euryalos · Eurypylos · Helenes Apaitesis · Helenes Arpage · Helenes Gamos · Herakleiskos · Herakles · Hermione · Hipponous · Hybris · Hydrophoroi · Ikhneutai · Inachos · Iobates · Ion · Iphigeneia (Ifigenia) · Iphikles · Ixion · Kamikoi · Kedalion · Kerberos (Cerber) · Klytaimestra · Kolchides · Kophoi · Kreousa (Kreuza) · Krisis · Lakainai · Laokoon · Larisaioi · Lemniai · Manteis / Polyidos · Meleagros · Minos · Momos · Mousai · Mysoi · Nauplios Katapleon / Nauplios Pyrkaeus · Nausikaa / Plyntriai · Niobe · Niptra · Odysseus Akanthoples · Odysseus Mainomenos · Oikles · Oinomaos · Palamedes · Pandora / Sphyrokopoi · Peleus · Phaiakes · Phaidra · Philoktetes · Phineus A · Phineus B · Phoinix · Phrixos · Phryges · Phthiotides · Poimenes 1 · Polyxene · Priamos · Prokris · Rizotomoi · Salmoneus · Sinon · Sisyphos(Syzyf) · Skythai · Skyrioi · Syndeipnoi · Tantalos · Telepheia · Telephos · Tereus · Teukros · Thamyras · Thyestes · Triptolemos (468?) · Troilos · Tympanistai · Tyndareos · Tyro A · Tyro B.

Bibliografia

Freeman, Charles. (1999). The Greek Achievement: The Foundation of the Western World. New York: Viking Press. ISBN 0670885150
Lloyd-Jones, Sir Hugh (ed.) (1994). Sophocles. Ajax. Electra. Oedipus Tyrannus. Harvard University Press.
Sommerstein, Alan Herbert (2002). Greek Drama and Dramatists. Routledge. ISBN 0415260272
Sommerstein, Alan Herbert (2007). "General Introduction" pp.xi-xxix in Sommerstein, A.H., Fitzpatrick, D. and Tallboy, T. Sophocles: Selected Fragmentary Plays: Volume 1. Aris and Phillips. ISBN 0856687669