Wolna encyklopedia

Sulfonamidy (sulfamidy) - grupa związków organicznych będących amidami kwasu sulfanilowego. Zawierają w swojej cząsteczce grupę sulfonamidową SO₂NH₂ podstawioną lub niepodstawioną. Pierwszym otrzymanym sulfonamidem był sulfanilamid^{[potrzebne źródło]}.

Są stosowane w medycynie, jako środki bakteriostatyczne, odkażające. Dla aktywności przeciwbakteryjnej niezbędna jest wolna, niepodstawiona grupa aminowa w pozycji para względem grupy sulfonamidowej.

pochodne sulfonamidowe o innej budowie (zawierające inne podstawniki lub heteroatomy w pierścieniu) są lekami moczopędnymi i przeciwcukrzycowymi.

Spis treści 1 Początki 2 Działanie 3 Zakres działania i zastosowanie 4 Działania niepożądane 5 Bibliografia

Początki

W 1935 roku, Gerhard Domagk użył czerwonego barwnika azowego do leczenia myszy zakażonych bakteriami. Mimo tego, że barwnik ten nie wykazywał właściwości bakteriobójczych ani bakteriostatycznych in vitro, eksperyment dowiódł skuteczności zawartych w nim związków wobec drobnoustrojów - myszy zostały wyleczone. Najprostszy związek z grupy sulfonamidów bakteriostatycznych - para-aminobenzenosulfonamid - okazał się być metabolitem użytego przez Domagka barwnika. W późniejszym czasie wiele z sulfonamidów znalazło zastosowanie w medycynie jako jedne z pierwszych leków chemioterapeutycznych.

Działanie

Sulfonamidy są analogami kwasu p-aminobenzoesowego (PABA), kompetetywnie hamują działanie enzymu syntetyzującego kwas dihydrofoliowy.

W normalnych warunkach, w komórce bakteryjnej dochodzi do syntezy kwasu dihydrofoliowego (DHF) z użyciem PABA i kwasu foliowego. Dostanie się leku do komórki powoduje włączenie w tę syntezę sulfonamidu zamiast PABA i w konsekwencji zahamowanie procesu (przez zablokowanie odpowiedniego enzymu). W wyniku niedoboru DHF komórka bakteryjna nie może produkować nowych nukleotydów i budować nowych nici DNA i RNA. Doprowadza to do zablokowania zdolności rozmnażania się bakterii.

Substancje, będące (podobnie jak sulfonamidy) analogami PABA, np. prokaina czy tetrakaina, powodują osłabienie działania sulfonamidów, przez wypieranie ich z miejsca działania (enzymu). Z tego powodu nie powinno się tych leków stosować razem.

Sulfonamidy nie są skuteczne wobec bakterii korzystających z gotowego DHF i jego zredukowanej formy - THF, dostępnych w środowisku.

Zakres działania i zastosowanie

Sulfonamidy są lekami o szerokim spektrum działania przeciwbakteryjnego. Działają na bakterie Gram-ujemne i Gram-dodatnie, w tym na:

• paciorkowce,
• dwoinki zapalenia płuc (pneumokoki), rzeżączki, zapalenia opon mózgowych,
• pałeczkę okrężnicy,
• pałeczki Shigella i Salmonella,
• promieniowce,
• gronkowce.
• laseczki beztlenowe,
• pałeczki ropy błękitnej i wiele innych.

Obecnie tracą znaczenie na rzecz szybszych i bezpieczniejszych antybiotyków. W wielu państwach wycofano je z obrotu jako mało skuteczne lub toksyczne (np. sulfametazyna, sulfadimetoksyna). W Polsce nadal są stosowane:

• sulfaguanidyna wyłącznie jako substancja do receptury. Najczęściej jest składnikiem globulek dopochwowych.
• sulfafurazol (amidoxal) - w zakażeniach dróg moczowych,
• sulfacetamid - w bakteryjnych zapaleniach spojówek.

Działania niepożądane

Większość sulfonamidów wykazuje znaczną toksyczność, co jest powodem ograniczania ich stosowania. Do działań niepożądanych należą:

• działanie nefrotoksyczne; sulfonamidy mogą krystalizować w kanalikach nerkowych powodując niszczenie miąższu nerek z objawami krwiomoczu i bezmoczu;
• objawy skórne. Może wystąpić zespół Stevensa-Johnsona lub zespół Lyella objawiające się złuszczaniem skóry i zmianami w błonach śluzowych;
• zapalenie nerwów, ataksje, halucynacje, depresje, psychozy;
• uszkodzenia szpiku kostnego.

U noworodków może wystąpić żółtaczka. Sulfonamidy są bowiem usuwane po sprzęganiu z glukuronianem, które jest niedorozwinięte w pierwszych miesiącach życia.

Bibliografia

• Danysz A, red. Podstawy farmakologii. Wrocław: Volumed; 1996 ISBN 83-85564-26-8