Wolna encyklopedia

Szenute z Atripe (ur. między 332 a 350 w miejscowości Szenalolet, zm. między 451 a 466) - mnich egipski, archimandryta, reformator życia monastycznego i jeden z twórców cenobityzmu. Jest świętym ojcem kościoła koptyjskiego. Przez wiele lat przełożony Białego Klasztoru w pobliżu Athrib w Górnym Egipcie.

Szenute około roku 371 wstąpił do Białego Klasztoru, w okolicach Atripe (Deir el-Abiad), którym wówczas kierował fundator a zarazem jego wuj Pdżol (Ebonha). Ok. roku 385, po śmierci wuja został przełożonym tej wspólnoty. Na tym stanowisku działał ok. 80 lat.

Szenute przestrzegał w klasztorze surowej dyscypliny i bezwzględnego posłuszeństwa opatowi. Praktykował kary cielesne za nieposłuszeństwo. Organizując swoją wspólnotę bazował na zasadach stworzonych przez Pachomiusza, poddał je jednak dość znaczącym zmianom, czego wyraz możemy odnaleźć przede wszystkim w pozostawionych przez niego pismach. Nie napisał Reguły jako takiej, ale swoje rady, czy zalecenia dla mnichów zawarł w tekstach określanych jako Kanony. Inne jego pisma są nazywane Dyskursami i o ile Kanony skierowane były właśnie do mnichów i mniszek, o tyle adresatami Dyskursów byli również ludzie świeccy, często nawet poganie. Badacze nie są do końca zgodni, jak określić związek pomiędzy tradycją pachomiańską a tą stworzoną przez Szenutego. Jedni twierdzą, iż cenobityzm praktykowany w Deir el-Abiad był schyłkową fazą cenobityzmu pachomiańskiego, inni natomiast zakładają, że Pachomiusz i Szenute byli twórcami dwóch różnych dróg życia monastycznego. Podstawowe elementy pozostawały te same - modlitwa, praca, życie we wspólnocie, posłuszeństwo wobec przełożonego - ale Szenute był przekonany, że jego poprzednik ustanowił zbyt łagodne zasady życia dla swoich mnichów. W Białym Klasztorze obowiązywało więc znacznie więcej modlitw, umartwień, jeden posiłek w ciągu dnia (bez ryb, jaj, sera) oraz bardzo surowa dyscyplina. Wyraźne było również nastawienie antyintelektualne, co bliskie było życiu anachoreckiemu. Sam święty był człowiekiem wykształconym w zakresie filozofii i literatury greckiej, ale czuł się znacznie silniej związany z tradycją koptyjską. W porównaniu z kongregacją pachomiańską, mamy tu również do czynienia ze znacznie większym otwarciem na ludzi świeckich i gorliwym zwalczaniem pogaństwa, posuniętym wręcz do fanatyzmu. Szenute organizował ekspedycje, których celem było zniszczenie świątyń pogańskich. W 431 r., już jako osoba ciesząca się opinią nieprzejednanego wroga herezji, brał udział w obradach soboru efeskiego. Zachowały się jego mowy, wygłaszane publicznie, skierowane przeciwko gnostykom, nazywanym przez niego orygenistami.

Wpływy ze zgromadzenia Białego Klasztoru zorganizowanego na zasadach ustalonych przez Szenute, były jednak znacznie mniejsze niż w przypadku wspólnoty pachomiańskiej, właściwie nie wykraczały poza Atripe. Być może wynikało to z surowości tego modelu życia monastycznego.

Struktura organizacyjna klasztoru była nieco podobna do wspólnoty pachomiańskiej. Podstawową jednostką był tzw. dom, grupujący ok. 20-40 mnichów. Cała wspólnota - zarówno męska, jak i żeńska podlegała opatowi określanemu jako apa. Ogólnie ujmując funkcja opata polegała na zabezpieczeniu bytu materialnego mnichów, a także dbałości o ich rozwój duchowy. W praktyce więc opat (Szenute) kontrolował wszystkie sprawy dotyczące wspólnoty. Przełożony generalny miał swojego zastępcę, tzw. drugiego, a także doradcę do spraw ekonomicznych. Kolejnym szczeblem w hierarchii byli przełożeni domów oraz ich zastępcy. W klasztorach żeńskich wspólnotą zarządzała Matka (kopt. maw) posiadająca również swoją zastępczynię (mehsnte). Problemy związane z funkcjonowaniem klasztoru żeńskiego, głównie natury dyscyplinarnej, rozwiązywał jednak opat, któremu Matka podlegała. Obie wspólnoty - pachomiańska i ta, wywodząca się z Atripe - funkcjonowały mniej więcej równocześnie. Kontakt pomiędzy nimi był jednak - jak się wydaje - dość luźny. Być może we wzajemnych relacjach przeszkadzały kwestie teologiczne, a nawet polityczne. Wiadomo bowiem, że po soborze chalcedońskim w 451 r. kongregacja pachomiańska pozostała wierna linii ortodoksyjnej (tzw. melkickiej). Dowodem na to jest m.in. fakt, iż pierwszym patriarchą melkickim był mnich o imieniu Paweł pochodzący z pachomiańskiego klasztoru w Tabennesi. Biały Klasztor pozostał natomiast ostoją chrześcijaństwa tradycyjnego - koptyjskiego, wiązanego w tym okresie z monofizytyzmem.