Wolna encyklopedia

Szpaler przydrożny
Aleja grabowa

Szpaler to jednorzędowe nasadzenie drzew, których korony, dzięki odpowiednim zabiegom pielęgnacyjnym, tworzą zwartą ścianę zieleni. Podobnie jak żywopłot szpaler jest jedną z podstawowych form nasadzeń parkowych. Szpalerowi zwykle pozostawia się swobodę wzrostu wzwyż natomiast przycina się gałęzie zewnętrzne, wzdłuż linii sadzenia tworząc "zielony płot – zasłonę". Dwa równoległe do siebie szpalery tworzą aleję.

Szpaler najczęściej tworzą drzewa jednego gatunku posadzone w równych odstępach, zależnych od właściwości wzrostowych gatunku. Dodatkowo w przypadku zieleni miejskiej efekt "zielonej ściany" uzyskuje się przez przeprowadzanie regularnych cięć pielęgnacyjnych. W nasadzeniach szpalerowych stosuje się najczęściej drzewa liściaste takie jak: lipa drobnolistna, lipa szerokolistna, grab pospolity, kasztanowiec biały, klon jesionolistny, buk zwyczajny oraz różne gatunki topól. Rzadko natomiast spotykane są szpalery z drzew iglastych gdyż są one mniej odporne na zatrucie środowiska. Głównie w XIX w. stosowano jodłę. Do rzadkości należą też piękne i efektowne szpalery dwupiętrowe, wymagające więcej pracy ogrodnika i zwiększonych nakładów finansowych na ich pielęgnację.

Spis treści

Szpalery w parkach

W XVIII i XIX-wiecznych założeniach parkowych szpaler dawał cień w czasie spaceru, służył do przesłaniania nieciekawych widoków i otwierania nowych, atrakcyjnych po jego minięciu. Szpaler posadzony wzdłuż okręgu tworzył miejsce spokoju i zadumy, zwykle wzbogacone jakimś elementem małej architektury (ławka, altana). Przez cofnięcie do tyłu kilku drzew (w stosunku do ścieżki) uzyskiwano miejsce do ustawienia ławek.

Bukowe zadrzewienie śródpolne

Szpalery śródpolne i przydrożne

W XIX w. w poznańskim pojawił się pomysł nasadzeń śródpolnych, wkrótce przyjęty w całej Polsce, później zaniechany, lecz dzisiaj wracający do łask, ze względu na swoje walory, m.in. biologiczne zwalczanie szkodników. Podstawą śródpolnych nasadzeń są szpalery. Poprawiają stosunki wilgotnościowe, zatrzymują śnieg, wiatr, urozmaicają krajobraz, stanowią bazę pokarmową i lęgową ptaków, nietoperzy i innych pożytecznych organizmów (bzygów, os). Wiele z tych założeń w całości, lub jako pojedyncze drzewa to dzisiaj pomniki przyrody. Szpalery z gęstym podszytem spełniają rolę ogrodzenia zapewniającego sporo dyskrecji, a odkąd motoryzacja stała się powszechna, chronią przed kurzem i hałasem. Dziś szczególnie chętnie sadzi się je wzdłuż dróg publicznych i granic zakładów przemysłowych gdzie, posadzone w kilku szeregach, pełnią funkcję pasów zieleni ochronnej.

Ochrona i pielęgnacja

Szpalery nawet po wielu latach braku pielęgnacji zwykle nie tracą swojej funkcjonalności. Gminy, które obecnie najczęściej są właścicielami parków podworskich mają obowiązek roztaczania nad nimi fachowej opieki. Mimo iż tereny te podlegają ochronie prawnej[1] i wpisane są często do rejestru zabytków prowadzonego przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wiele parków podworskich i popałacowych wciąż ulega dewastacji i popada w zapomnienie. Jeszcze gorsze efekty przynosi pseudofachowa opieka – sprowadza się ona do wycięcia wszystkich samosiejek (często znacznie starszych niż kupowane do uzupełnień szpaleru), wycięciu drzew uschniętych (z parku wynoszą się wiewiórki, kuny, nietoperze, itp.), wycięciu drzew zdrowych w dokumentacji wykazanych jako uschnięte (zwłaszcza dębów z przeznaczeniem na klepkę) no i rozpoczęciu regularnego wykaszania powierzchni metodą miastową, tak jakby to był trawnik. W efekcie, cała skomplikowana biocenoza, jaka się wytworzyła przez lata, ginie. Większe wiatry naciskając na zupełnie teraz odsłonięte korony (dźwignia) wywracają kolejne drzewa w efekcie z gęstego parku angielskiego bardzo szybko pozostają nędzne resztki. Dlatego w zaniedbanych obiektach parkowych bardzo ważne jest rozsądne i perspektywiczne planowanie zadań rewaloryzacyjnych z uwzględnieniem kosztów i efektów jakie można uzyskać. Utrzymanie przyrody w ryzach wymaga ciągłej pracy i znacznych nakładów a uzyskane efekty są zwykle gorsze niż pozostawienie jej w spokoju.

Źródła

Źródło: „haslo,Szpaler”