Wolna encyklopedia
Tempo (agogika) – jeden z elementów dzieła muzycznego oznaczający, jak szybko utwór ma być wykonany. Tradycyjnie tempo określa się włoskimi nazwami,które związane ze sposobem wykonania utworu, opisują tempo w sposób przybliżony.
W różnych szkołach i w różnych okresach historycznych różnie je interpretowano. Ściślejsze określenie tempa stało się możliwe od czasu wynalezienia metronomu. Rzadko jednak podaje się ścisłą częstość, raczej przedział częstości, interpretację zostawiając grającemu.
Tempo można wyznaczać za pomocą:
- wartości bezwzględnych mierzonych za pomocą metronomu
- słownych określeń w języku włoskim
- poprzez określenie czasu trwania utworu np. ca = 15 (cały utwór ma trwać około 15 minut)
Sposób pierwszy i trzeci wyznaczają tempo bezwzględne, drugi zaś tempo względne, które odczuwamy indywidualnie.
| nazwa włoska | znaczenie | ilość jednostek metrycznych na minutę (BPM)* |
|---|---|---|
| Tempa wolne | ||
| grave | ciężko, poważnie | |
| largo | szeroko |
|
| lento | powoli |
|
| adagio | wolno |
|
| Tempa umiarkowane | ||
| andante | w tempie spokojnego kroku |
|
| andantino | nieco szybciej niż andante | |
| moderato | umiarkowanie |
|
| allegretto | ruchliwie |
|
| Tempa szybkie | ||
| allegro | ruchliwie, wesoło |
|
| vivo vivace |
żywo, szybko | |
| presto | śpiesznie |
|
| presto vivacisimo | bardzo żywo | |
| prestissimo | bardzo szybko |
|
* Częstości mogą się zmieniać w zależności od źródeł.
Tempo podaje się nad pięciolinią zaraz za kluczem. Jest to określenie: słowne, podane według skali metronomu (przedziały dla różnych temp wskazują ilość jednostek metrycznych, jakie mają zmieścić się w jednej minucie) lub oba sposoby na raz.
Określenia tempa mogą być dodatkowo modyfikowane określeniem uzupełniającym:
- assai – dość
- meno – mniej, np. meno vivo – nie tak prędko
- molto – bardzo
- non molto' – nie bardzo, np. allegro non molto – nie bardzo ruchliwie
- non tanto – nie zanadto
- non troppo – nie zanadto
- piú – więcej,bardziej np. piú adagio – bardziej, więcej niż adagio
- poco a poco – coraz bardziej, np. poco a poco ritardando – coraz bardziej zwalniając
- poco un poco – trochę, np. poco un poco animato trochę ożywiając
- quasi – jakby
Chwilowe zmiany tempa podaje się pod pięciolinią na początku odcinku tekstu muzycznego, którego one dotyczą. Używa się następujących określeń:
- accelerando – przyśpieszyć
- allargando – rozwlec
- animato – ożywić
- doppio movimento – dwa razy szybciej
- meno mosso – mniej ruchliwie
- morendo – zmienić
- piú mosso – bardziej ruchliwie
- poco un poco mosso – stopniowo przyspieszyć
- rallentando (rall.) – stopniowo zwolnić
- ritardando (rit.) – spowolnić
- ritenuto – zwolnienie
- stringendo – pędzić, coraz gwałtowniej
- tenuto (ten.) – wytrzymać, przetrzymać
Powrót do poprzedniego tempa zaznacza się określeniem: a tempo lub tempo primo.
We współczesnej literaturze pojawia się trend odchodzenia od włoskiej terminologii i zastępowania jej terminologią w językach narodowych. Na przykład zamiast vivo – żwawo po polsku lub vigorously w literaturze angielskiej.