Wolna encyklopedia

Terry Pratchett
Terry Pratchett Podpis Terry'ego Pratchetta
Prawdziwe nazwisko	Terence David John Pratchett
Data i miejsce urodzenia	28 kwietnia 1948 Beaconsfield
Dziedzina sztuki	pisarz
Styl	fantasy, science fiction
Ważne dzieła	Świat Dysku
Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Terence David John Pratchett (ur. 28 kwietnia 1948 w Beaconsfield) – angielski pisarz fantasy i science fiction, najbardziej znany z cyklu Świat Dysku. Inne jego prace to m.in. Trylogia Johnny'ego Maxwella i Trylogia Nomów. Współpracował także przy adaptacjach swoich dzieł, takich jak sztuki teatralne i gry komputerowe. Kawaler Orderu Imperium Brytyjskiego.

Pratchett zaczął pisać w wieku 13 lat, a swoją pierwszą pracę opublikował w wieku 15 lat^[1][2]. Jego pierwsza powieść Dywan została opublikowana w 1971. Pierwsza książka z serii Świat Dysku – Kolor magii została opublikowana w 1983 roku i od tego momentu autor kończy średnio dwie książki rocznie^[3].

Pratchett był w latach 90. najlepiej sprzedającym się autorem w Wielkiej Brytanii^[3][1]. Do lutego 2007 roku sprzedał na całym świecie ok 50 milionów książek^[4], a jego dzieła zostały przetłumaczone na 33 języki^[5]. Obecnie jest drugim najchętniej czytanym pisarzem w Wielkiej Brytanii, a w USA siódmym najchętniej czytanym pisarzem niepochodzącym ze Stanów Zjednoczonych^[6].

Terry Pratchett został Kawalerem Orderu Imperium Brytyjskiego w 1998 roku "za zasługi dla literatury"^[5]. Jego powieść Zadziwiający Maurycy i jego uczone szczury zdobyła w 2001 nagrodę Carnegie Medal za najlepszą książkę dla dzieci^[7]. Książki Pratchetta są często określane jako dzieła kultowe^[8][9].

Spis treści 1 Biografia 1.1 Kariera 1.2 Nagrody 1.3 Życie prywatne 2 Pisarstwo 2.1 Wpływy na twórczość 2.2 Cechy charakterystyczne twórczości 2.3 Technika 3 Bibliografia 3.1 Świat Dysku 3.1.1 Wspólne prace 3.2 Trylogia Nomów 3.3 Opowieści o Johnnym Maxwellu 3.4 Inne książki 3.5 Książki zawierające prace Pratchetta 4 Adaptacje 4.1 Teatr 4.2 Telewizja 4.3 Filmy kinowe 4.4 Radio 4.5 Komiks 4.6 Gry RPG 4.7 Gry komputerowe 5 Polscy tłumacze 6 Prace o Pratchecie 7 Przypisy 8 Linki zewnętrzne

Biografia

Terry Pratchett urodził się w 1948 w Beaconsfield, jego rodzicami są David i Eileen Pratchett z Hay-on-Wye. W wieku 13 lat Pratchett opublikował w gazetce szkolnej swoje pierwsze opowiadanie – The Hades Business. Pierwsza komercyjna publikacja jego pracy nastąpiła, gdy miał 15 lat.

W wieku 17 lat Pratchett opuścił szkołę i zaczął pracować jako dziennikarz Bucks Free Press. W tym czasie ukończył także kurs dziennikarstwa^[10].

Kariera

Około 1968 roku^[11], podczas swojej pracy jako dziennikarz, Pratchett przeprowadzał wywiad z Peterem Banderem van Durenem, współdyrektorem niewielkiego wydawnictwa. Podczas spotkania Pratchett wspomniał, że napisał powieść Dywan^[12]. Bander van Duren i jego partner, Colin Smythe, opublikowali książkę ilustrowaną obrazami autorstwa pisarza w 1971 roku. Powieść otrzymała kilka bardzo dobrych recenzji. Kolejnymi dziełami Pratchetta były książki science fiction Ciemna strona Słońca i Warstwy wszechświata, opublikowane w 1976 i 1981 roku^[10].

Po kilku zmianach miejsca pracy, w 1983 roku Pratchett zatrudnił się jako rzecznik prasowy w Central Electricity Generating Board (CEGB – Centralnego Zarządu Elektroenergetyki), w oddziale, na obszarze którego znajdowały się trzy elektrownie jądrowe. Pisarz żartował później, że wybrał idealny moment na rozpoczęcie tej kariery – tuż po wypadku w elektrowni jądrowej Three Mile Island w Pensylwanii. Mówił także, że napisałby książkę o doświadczeniach z tej pracy, gdyby uważał, że ktokolwiek mu uwierzy^[13].

Pierwsza powieść ze Świata Dysku – Kolor magii została wydana w 1983 roku przez Colina Smythe'a (w twardej oprawie) i przez wydawnictwo New English Library (w miękkiej oprawie). Prawa do wydań w miękkiej oprawy zostały wkrótce odkupione przez wydawnictwo Transworld, które publikuje książki Pratchetta do dziś. Pratchett zdobył popularność po tym, jak program Woman's Hour nadawany w BBC Radio 4 wyemitował sześcioodcinkowy serial radiowy na podstawie Koloru magii. Stał się bardziej znany po wydaniu jego kolejnej powieści Blask fantastyczny w 1986 roku. W późniejszym czasie prawa do wersji w twardej oprawie zostały wykupione przez duże wydawnictwo Victor Gollancz, które także publikuje Pratchetta do dziś, a Smythe został agentem literackim pisarza. Pratchett był pierwszym pisarzem fantasy publikowanym przez Gollancza^[10]. Okładki do obu tych książek namalował Josh Kirby, co zapoczątkowało wieloletnią współpracę obu artystów, trwającą aż do śmierci malarza w 2001 roku.

Pratchett rzucił pracę w CEGB w 1987 roku po publikacji czwartej powieści ze Świata Dysku – Morta, by całkowicie skupić się na pisarstwie. Sprzedaż jego powieści szybko wzrastała i wiele książek jego autorstwa okupowało szczyty list bestsellerów. Według "The Times" Pratchett był najlepiej sprzedającym się autorem z Wielkiej Brytanii w 1996^[10]. Niektóre jego książki były wydawane przez Doubleday, inne przez Transworld. Obecnie w USA Pratchett jest publikowany przez HarperCollins.

Według raportu Bookseller's Pocket Yearbook z 2005, w 2003 Pratchett zdobył 3,4% rynku wydawniczego fantastyki w twardych oprawach, jeśli chodzi o liczbę sprzedanych egzemplarzy i 3,8% jeśli chodzi o ich wartość, co dało mu drugie miejsce po J. K. Rowling (odpowiednio 6% i 5,6%), podczas gdy na rynku książek z miękką oprawą Pratchett zajmuje piąte miejsce z 1,2% w liczbie i 1,3% w wartości sprzedanych książek (po Jamesie Pattersonie (1,9% i 1,7%), Alexandrze McCall Smisie, Johnie Grishamie i Tolkienie)^[14]. W Wielkiej Brytanii jego książki sprzedają się w 2,5 miliona egzemplarzy rocznie^[6].

Nagrody

Pratchett otrzymał nagrodę British Book Awards – Autor Roku w dziedzinie Fantasy i Science Fiction w 1994^[15]. W 1998 został kawalerem Orderu Imperium Brytyjskiego za zasługi dla literatury. Skomentował to w typowy dla siebie sposób: Sądziłem, że 'zasługi dla literatury' oznaczają powstrzymywanie się od pisania^[16]. Otrzymał także tytuł doktora honoris causa w dziedzinie literatury Uniwersytetu w Warwick w 1999^[17], Uniwersytetu w Portsmouth w 2001^[18], Uniwersytetu w Bath w 2003^[19] i Uniwersytetu w Bristolu w 2004^[20]. Powieść Zadziwiający Maurycy i jego uczone szczury otrzymała w 2001 roku Carnegie Medal dla najlepszej powieści dla dzieci (wręczoną w 2002 roku). W 2003 roku Pratchett umocnił swoją pozycję jednego z najbardziej lubianych brytyjskich autorów, dołączając do Charlesa Dickensa jako jedyny autor z pięcioma książkami na liście 100 najlepszych książek BBC (cztery z nich to powieści ze Świata Dysku). Był także autorem największej liczby książek w pierwszej dwusetce (piętnaście)^[21]. Wszystkie powieści o Akwili Dokuczliwej otrzymywały nagrodę Locus Award dla najlepszej książki dla młodzieży (2004, 2005, 2007)^[22].

Życie prywatne

Terry Pratchett poślubił swoją żonę Lyn w 1968 roku^[10]. W roku 1970 przeprowadzili się do Rowberrow w hrabstwie Somerset, a w 1976 roku urodziła się tam ich córka Rhianna. W 1993, rodzina przeniosła się na południowy zachód do Salisbury w hrabstwie Wiltshire, gdzie żyją obecnie. Rhianna Pratchett jest dziennikarką i "przypadkową kolekcjonerką kotów"^[23], napisała także opowiadanie fantasy pod tytułem Child of Chaos, rozpowszechniane wraz z grą cRPG Beyond Divinity. Pracowała też przy scenariuszach do kilku gier, m.in. Heavenly Sword i Overlord. Jest członkiem Writers' Guild of Great Britain ^[24].

Pratchett opisuje swoje sposoby spędzania wolnego czasu jako pisanie, spacery, komputery, życie ^[25].

Terry Pratchett jest także znany ze swojego zamiłowania do noszenia czarnych kapeluszy. Jako dziecko chciał zostać astronomem i zrealizował to marzenie, budując obserwatorium astronomiczne w swoim ogrodzie^[26]. Pratchett jest ateistą i Wybitnym Stronnikiem British Humanist Association^[27].

31 lipca 2005 roku Pratchett skrytykował reportaże mediów o autorce Harry'ego Pottera J. K. Rowling, stwierdzając, iż niektórzy pracownicy mediów wydają się myśleć, że wywyższanie J. K. Rowling może być osiągnięte jedynie kosztem innych pisarzy^[28][8]. Jednakże nigdy nie wypowiedział się negatywnie o samych książkach tej pisarki.

Zainteresowanie Pratchetta orangutanami, którego przejawem jest jedna z najpopularniejszych postaci ze Świata Dysku, Bibliotekarz, jest związane z pracą pisarza jako zarządcy w Orangutan Foundation UK^[29]. Jego działalność obejmowała wizytę na Borneo, gdzie w 1995 wraz z ekipą telewizyjną z Channel 4, kręcącą epizod programu "Jungle Quest", obserwował orangutany w ich naturalnym środowisku^[30]. Podążając za przykładem Pratchetta, grupy fanowskie, takie jak the Discworld Conventions, uznały Orangutan Foundation za preferowaną organizację dobroczynną^[31].

12 grudnia 2007 dziennik Guardian poinformował, że Pratchett cierpi na rzadką odmianę choroby Alzheimera. ^[32]

Pisarstwo

Pratchett ma w swoim dorobku zarówno powieści fantasy jak i science fiction, ale skoncentrował się niemal wyłącznie na pierwszym gatunku, gdyż według jego słów w fantasy "łatwiej zbudować świat wokół historii"^[33].

Wpływy na twórczość

Terry Pratchett nie ukrywa, że współczesna kultura ma wpływ na jego dzieła. Nawiązania do niej są głównym źródłem jego humoru. W swoich powieściach nawiązał do wielu postaci z kultury masowej i historii^[34], choć zwykle w dość niespodziewany sposób. Pratchett lubi kryminały, co widać w dyskowej serii o Straży Miejskiej Ankh-Morpork^[33]. Jest jedynakiem i jego postacie często nie mają rodzeństwa, ponieważ "w fikcji jedynaki są interesującymi postaciami"^[35]. Przykładem jest Susan Sto Helit.

Najwcześniejszymi inspiracjami Pratchetta były O czym szumią wierzby Kennetha Grahame, twórczość Isaaca Asimova i Arthura Clarke'a^[3]. W swoich dziełach nawiązuje także do takich pisarzy, jak P.G. Wodehouse, Tom Sharpe, Jerome K. Jerome, Larry Niven, Roy Lewis^[36], G. K. Chesterton i Mark Twain^[37].

Cechy charakterystyczne twórczości

Poza swoim charakterystycznym stylem pisania, Pratchett jest znany z używania w swoich książkach licznych, czasem wielopoziomowych przypisów^[38]. Przypisy te wprowadzają zazwyczaj do powieści element humorystyczny lub komentują narrację i występują w różnej liczbie^[39]. Piętrowe przypisy są spotykane niezwykle rzadko w beletrystyce i nie są używane nigdy w wydawnictwach encyklopedycznych.

Inną charakterystyczną cechą dzieł Pratchetta jest brak podziału na rozdziały w większości z nich^[40]. Pratchett tłumaczy to stwierdzeniem "życie nie dzieje się w rozdziałach" i ani w filmach, ani u Homera nie ma podziału na rozdziały. Pisarz uważa, że w powieściach dla dorosłych rozdziały są zbędne^[41]. Jednakże od tej reguły zdarzają się wyjątki: na rozdziały jest podzielony cykl o Akwili Dokuczliwej, a także Zadziwiający Maurycy i jego uczone szczury.

Imiona bohaterów i nazwy miejsc są często u Pratchetta aluzjami do ludzi i rzeczy w realnym świecie^[42][43]. Niektórzy bohaterowie są parodiami dobrze znanych postaci, np. Cohen Barbarzyńca to dyskowa wersja Conana Barbarzyńcy, zaś Leonard z Quirmu – Leonarda da Vinci.

Słynnym zabiegiem Pratchetta jest także akcentowanie wypowiedzi jednej z najbardziej znanych postaci Dysku, Śmierci, przez zapisywanie ich wielkimi literami, nie zaczynając wypowiedzi od pauzy.

Technika

Pratchett zaczął używać komputerów do pisania, kiedy tylko stało się to możliwe. Jego pierwszym komputerem był Sinclair ZX81, ale pisać zaczął na modelu Amstrad 464, zastąpionym później przez PC. W wyniku jego doświadczeń z komputerami powstał Hex, jedyne fikcyjne urządzenie tego typu w Świecie Dysku^[44]. Kiedy podróżuje, zawsze zabiera ze sobą przenośny komputer do pisania^[13].

Pratchett jest zapalonym graczem komputerowym i współpracował z zespołami programistów tworzących gry na podstawie jego prac. Lubi gry, które są inteligentne i posiadają pewną głębię i za przykład podaje Half-Life 2^[45].

Pratchett był jednym z pierwszych pisarzy używających Internetu do komunikowania się ze swoimi fanami. Od 1992 współpracuje przy prowadzeniu usenetowej grupy dyskusyjnej alt.fan.pratchett ^[46].

Bibliografia

Świat Dysku

Licząca obecnie około czterdziestu książek seria Świat Dysku, to humorystyczne, a często satyryczne fantasy. Autor osadził akcję w wymyślonym przez siebie świecie - Świecie Dysku - jako alegorii zwykłego, codziennego życia. Nazwa Świat Dysku pochodzi od jego konstrukcji – świat ten jest ogromnym dyskiem leżącym na grzbiecie czterech słoni, które z kolei stoją na skorupie olbrzymiego żółwia A'Tuina płynącego przez pustkę. Jest to nawiązanie do jednego ze średniowiecznych wyobrażeń Ziemi. Powieści parodiują wiele zjawisk i idei dzisiejszego świata: kultowe postacie fantasy i science fiction (np. Conana Barbarzyńcę), filmy Ingmara Bergmana, specyfikę Australii, Hollywood, prasę, muzykę rock and roll czy historię Egiptu, nawiązują też do religii, filozofii, związków zawodowych, polityki czy monarchii.

Wspólne prace

Wraz z Ianem Stewardem i Jackiem Cohenem, Pratchett napisał Naukę Świata Dysku (The Science of Discworld) (1999), Naukę Świata Dysku II:Glob (The Science of Discworld II: The Globe) (2002) i Naukę Świata Dysku III:Zegarek Darwina (The Science of Discworld III: Darwin's Watch) (2005). Wszystkie te książki opowiadają o postaciach ze Świata Dysku obserwujących i eksperymentujących na świecie bardzo podobnym do naszego. Powieści te posiadają także rozdziały, które w popularnonaukowy sposób opisują prawa rządzące naszym światem (np. ewolucję). W 1999 Terry Pratchett nazwał Cohena i Stewarta Honorowymi Czarodziejami z Niewidocznego Uniwersytetu. Stało się to na tej samej ceremonii, na której Terry Pratchett otrzymał od Uniwersytetu w Warwick honorowy stopień naukowy^[47].

Trylogia Nomów

• 1989 – Nomów księga wyjścia (Truckers),
• 1990 – Nomów księga kopania (Diggers),
• 1990 – Nomów księga odlotu (Wings)

Opowieści o Johnnym Maxwellu

• 1992 – Tylko ty możesz uratować ludzkość (Only You Can Save Mankind),
• 1993 – Johnny i zmarli (Johnny and the Dead),
• 1995 – Johnny i bomba (Johnny and the Bomb)

Inne książki

• 1971 – Dywan (The Carpet People), później mocno zmieniona i wydana ponownie w 1992,
• 1976 – Ciemna strona Słońca (The Dark Side of the Sun),
• 1981 – Warstwy wszechświata (Strata) - Drugie polskie wydanie jako Dysk, jedna z nielicznych książek science fiction w dorobku autora, nieco nawiązująca do Pierścienia Larry'ego Nivena,
• 1989 – Kot w stanie czystym (The Unadulterated Cat) - opowieść o prawdziwych kotach (z Grayem Jolliffem),
• 1990 – Dobry omen (Good Omens) z Neilem Gaimanem
• 2008 - Nation (nie wydana w Polsce)

Książki zawierające prace Pratchetta

• After the King pod redakcją Martina H. Greenberga (1992) zawiera Trollowy most, opowiadanie o Cohenie Barbarzyńcy,
• The Wizards of Odd pod redakcją Petera Haininga (1996) (polskie wydania: Czarnoksiężnicy z dziwacznego grodu, 1999; ponownie Czarnoksiężnicy z Krainy Osobliwości, 2007) zawiera opowiadanie Teatr okrucieństwa,
• The Flying Sorcerers pod redakcją Petera Haininga (1997) - "sequel" książki The Wizards of Odd zawiera opowiadanie "Turntables of the Night",
• Knights of Madness, pod redakcją Petera Haininga (1998) - "sequel" książki The Flying Sorcerers zawiera opowiadanie Trollowy most,
• Legends, pod redakcją Roberta Silverberga (1998) (polskie wydanie - Legendy - 1999) zawiera opowiadanie Rybki małe z wszystkich mórz,
• Meditations on Middle-Earth (2002),
• The Leaky Establishment powieść Davida Langforda do której Pratchett napisał przedmowę,
• The Mammoth Book of Comic Fantasy pod redakcją Mike'a Ashleya (2001) zawierająca Trollowy most,
• Once More* *With Footnotes pod redakcją Priscilli Olson i Sheili M. Perry (2004) - książka będąca zbiorem opowiadań, esejów i artykułów autorstwa Pratcheta,
• Now We Are Sick napisana przez Neila Gaimana i Stephena Jonesa zawierająca wiersz "The Secret Book of the Dead",
• The Writers' and Artists' Yearbook 2007 zawierająca artykuł autorstwa Pratchetta o procesie pisania fantasy.

Adaptacje

Teatr

Johnny i zmarli i 14 powieści Świata Dysku zostały przerobione na sztuki teatralne przez Stephena Briggsa i opublikowane w formie książki^[48]. Dodatkowo Panowie i damy zostały zaadaptowane na scenę przez Iranę Brown, a Piramidy przez Suzi Holyoake w 1999^[49].

Telewizja

Na podstawie powieści Johnny i zmarli powstał serial telewizyjny dla ITV w 1995. W styczniu 2006 BBC stworzył trzyczęściową adaptację książki Johnny i bomba.

Dwuczęściowy film Hogfather nakręcony na podstawie Wiedźmikołaja, w którym wystąpili m.in. David Jason i Ian Richardson (a także, jako statysta, sam pisarz) po raz pierwszy został nadany przed świętami Bożego Narodzenia, 17 i 18 grudnia 2006 na kanale Sky One. Pratchett był przeciwny filmom z żywymi aktorami osadzonymi w Świecie Dysku po negatywnych doświadczeniach z reżyserami z Hollywood^[50]. Zmienił swoje zdanie, gdy zobaczył, że reżyser Vadim Jean i producent Rod Brown byli bardzo entuzjastyczni i chętni do współpracy^[51].

Również dwuczęściowy Kolor magii (film) (będący w istocie połączeniem powieści Kolor magii i Blask fantastyczny) zostały wyemitowane na Wielkanoc (23 i 24 marca) 2008 roku, także przez for Sky One^[52][53]. W rolach głównych wystąpili David Jason jako Rincewind i Sean Astin jako Dwukwiat.

Trylogia Nomów została zekranizowana jako seria filmów animowanych przez Cosgrove Hall Films dla Thames Television. Trzy wiedźmy i Muzyka duszy także zostały zanimowane przez Cosgrove Hall Films dla Channel 4 w 1996.

Filmy kinowe

Na podstawie powieści Terry'ego Pratchetta Wolni Ciutludzie ma zostać nakręcony film w reżyserii Sama Raimi; planowa data wejścia na ekrany to 2008^[54].

Radio

Kolor magii, Straż! Straż!, Trzy wiedźmy, Mort i Pomniejsze bóstwa zostały zaadaptowane jako słuchowiska, a na podstawie książki Zadziwiający Maurycy i jego uczone szczury można było wysłuchać 90 minutowej sztuki^[55] w BBC Radio 4.

Komiks

Na podstawie książek Kolor magii, Blask fantastyczny, Mort i Straż! Straż! zostały wydane powieści graficzne.

Gry RPG

GURPS Discworld (wydawca Steve Jackson Games, 1998) i GURPS Discworld Also (wydawca Steve Jackson Games, 2001) to podręczniki do gier fabularnych napisane przez Terry'ego Pratchetta i Phila Mastersa, które pozwalają graczom "wejść" do Świata Dysku (oba są oparte na mechanice GURPS). Pierwsza z tych książek została ponownie wydana we wrześniu 2002 pod tytułem The Discworld Roleplaying Game z ilustracjami autorstwa Paula Kidby.

Gry komputerowe

Świat Dysku stał się podstawą kilku gier komputerowych wydanych na różnych platformach, takich jak Sega Saturn, Sony Playstation, Philips CD-i i 3DO, a także na PC, zarówno w wersji dla systemu DOS, jak i Windows. Najbardziej znanymi grami są:

• The Colour of Magic, pierwsza gra o Świecie Dysku i jak dotąd jedyna bazująca na konkretnej powieści wydana w 1986 na ZX Spectrum i Commodore 64.
• Discworld, animowana gra typu wskaż i kliknij stworzona przez Teeny Weeny Games i Perfect 10 Productions w 1995.
• Discworld II: Missing, Presumed...!?, sequel gry Discworld wydana przez Perfect Entertainment w 1996, w Ameryce Północnej z podtytułem Mortality Bytes!.
• Discworld Noir pierwsza bazująca na Świecie Dysku gra 3D, parodia gatunku filmowego film noir. Gra została zrobiona przez Perfect Entertainment i opublikowana przez GT Interactive na PC i PlayStation w 1999. Wydana jedynie w Europie.

Polscy tłumacze

Najbardziej znanym tłumaczem dzieł Pratchetta na język polski jest Piotr Cholewa, który przetłumaczył prawie wszystkie książki z cyklu Świat Dysku (poza dwoma pierwszymi częściami serii o Akwili Dokuczliwej i Zadziwiającym Maurycym i jego uczonych szczurach - te przełożyła Dorota Malinowska-Grupińska). Cholewa przetłumaczył także trzecią część o Akwili, zmieniając nazwy własne i imiona niektórych postaci, np. główną bohaterkę nazwał Tiffany Obolałą. Pierwsze książki Pratchetta - nie należące do dyskowego cyklu - przetłumaczył Jarosław Kotarski.

Piotr Cholewa za przełożenie Koloru magii otrzymał w 1995 nagrodę Stowarzyszenia Tłumaczy Polskich.

Prace o Pratchecie

Kolekcja esejów o pracy pisarza została zawarta w książce Terry Pratchett: Guilty of Literature, zredagowanej przez Andrewa M. Butlera, Edwarda Jamesa i Farah Mendlesohn, opublikowanej przez Science Fiction Foundation w 2000. Druga, poszerzona edycja tej książki została wydana przez Old Earth Books w 2004. Andrew M. Butler napisał także Pocket Essentials Guide to Terry Pratchett opublikowane w 2001. Writers Uncovered: Terry Pratchett to biografia dla młodych czytelników napisana przez Vica Parkera, wydana przez Heinemann Library w 2006.

Przypisy

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona Terry'ego Pratchetta (en)
• L-Space Web (en)