Wolna encyklopedia
Współrzędne: 50°27' N 23°25' E
| Tomaszów Lubelski | |||
|
|||
| Województwo | lubelskie | ||
| Powiat | tomaszowski (lubelski) | ||
| Gmina - rodzaj |
Tomaszów Lubelski miejska |
||
| Założono | 1590 r. | ||
| Prawa miejskie | 1621 r. | ||
| Burmistrz | Ryszard Sobczuk | ||
| Powierzchnia | 13,29 km² | ||
| Położenie | 50° 27' N 23° 25' E |
||
| Wysokość | 270 - 290 m n.p.m. | ||
| Ludność (2007) • liczba ludności • gęstość |
20 222 1522 os./km² |
||
| Strefa numeracyjna (do 2005) |
84 | ||
| Kod pocztowy | 22-600 | ||
| Tablice rejestracyjne | LTM | ||
Położenie na mapie Polski  Tomaszów Lubelski
|
|||
| TERC10 (TERYT) |
3060818011 | ||
| Miasta partnerskie |  Kiwerci |
||
|
Urząd miejski3
ul. Lwowska 57 22-600 Tomaszów Lubelskitel. 84 664-37-40; faks 84 664-22-43 (e-mail) |
|||
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|||
| Strona internetowa miasta | |||
Tomaszów Lubelski to miasto i gmina w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim przy granicy z Ukrainą. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa zamojskiego. Leży na Roztoczu Środkowym, nad Sołokiją.
Według danych z 30 czerwca 20072, miasto miało 20 222 mieszkańców.
Przemysł środków transportu, spożywczy (przetwórstwo owoców i warzyw).
Węzeł dróg wojewódzkich nr: 
oraz 
a także drogi krajowej nr 
. Miasto jest dobrą bazą wypadową na Roztocze.
Spis treści |
Struktura powierzchni
Według danych z roku 20026, Tomaszów Lubelski ma obszar 13,33 km², w tym:
- użytki rolne: 48%
- użytki leśne: 9%
Miasto stanowi 0,9% powierzchni powiatu.
Historia[1]
Początki miejscowości Tomaszów Lubelski
Początki miejscowości sięgają pierwszych lat XVII w., kiedy to z inicjatywy kanclerza wielkiego koronnego Jana Zamojskiego powstała nad rzeką Sołokiją osada zwana – od herbu Zamojskich – Jelitowem. W 1613 została przemianowana na Tomaszów. Jej dalszemu rozwojowi sprzyjało korzystne położenie na szlaku handlowym łączącym centrum kraju z południowo-wschodnimi kresami.
W 1621 osada uzyskała od Tomasza Zamojskiego prawa miejskie, co zostało zatwierdzone przez króla Zygmunta III Wazę, który nadał też miastu ważny wówczas przywilej: prawo składowania soli. Od tamtej pory nastąpił szybki rozwój miasta, które ok. 1630 miało już prawie 4 tys. mieszkańców i kilka cechów rzemieślniczych.
Rozwój został zahamowany w połowie XVII w. na skutek wojen ze Szwedami i z wojskami Chmielnickiego a panujące wówczas epidemie przetrzebiły mieszkańców miasta. Walki o sukcesję po zmarłym w 1665 III ordynacie zamojskim Janie pogorszyły tylko sytuację; w 1676 starosta jasielski Tomasz Brodecki splądrował miasto.
W II połowie XVIII w., w wyniku rozbiorów, Tomaszów znalazł się pod jurysdykcją austriacką. Miasto zastało w dużej mierze zniszczone na skutek pożaru, który wybuchł w 1775. Pod koniec XVIII w. Andrzej Zamojski i jego syn Aleksander próbowali poprawić ekonomiczną kondycję dóbr ordynacji zamojskiej. W l. 1794-1830 w Tomaszowie istniała znana wytwórnia fajansów. W czasie, gdy trwały wojny napoleońskie, miasto znalazło się na pewien czas w obszarze Księstwa Warszawskiego, a po kongresie wiedeńskim – w Królestwie Kongresowym.
Czasy zaborów i powstań w Tomaszowie Lubelskim
W XIX w. podczas powstania listopadowego w Tomaszowie formowano pułk ochotniczy pod nazwą "Złota Chorągiew Wolności" a w czasie powstania styczniowego miasto było siedzibą terenowych władz powstańczych, tzw. Tomaszowskiego Rządu Wolności.
20 stycznia 1863 r. Polacy w ramach powstania styczniowego zajęli ważny strategicznie Tomaszów. Cztery dni później wkroczył do miasta płk. Emanow.
Krwawy dzień w Tomaszowie Ordynackim i rzeź mieszkańców dokonana została przez rosyjski oddział Emanowa 5 lutego 1863 roku.
W dniu 19 lutego 1863 roku przeprowadzono ekshumację ofiar rosyjskiej rzezi. Komisja stwierdziła, że w poniosło śmierć 23 mieszkańców Tomaszowa, zastrzelonych z broni palnej, zarąbanych szablami, zakłutych bagnetami, a niektóre z ofiar miały odcięte palce u rąk podczas rabunku pierścieni przez Kozaków. Zginął także dr Żelkowski, którego ciało zabójcy wrzucili do płonącego domu oraz Żydówka, Ruchla Malarzowa, zmarła w wyniku odniesionych ran.
Od 1866 Tomaszów nie był już miastem należącym do ordynacji. W 1867 został siedzibą władz powiatowych.
I wojna światowa w Tomaszowie Lubelskim
W 1915, podczas I wojny światowej, w okolicach Tomaszowa doszło do bitwy wojsk rosyjskich z austriackimi. Po odzyskaniu niepodległości i wojnie polsko-bolszewickiej miasto odwiedził marszałek Józef Piłsudski. Nastąpił rozwój gospodarczy i kulturalny miasta, rozbudowano szpital, powstały hale targowe, budynek sejmiku powiatowego i gimnazjum. Wychodziła lokalna gazeta samorządowa "Ziemia Tomaszowska".
II wojna światowa w Tomaszowie Lubelskim
7 września 1939, tuż po rozpoczęciu II wojny światowej miasto poniosło znaczne straty w wyniku niemieckiego bombardowania. W dniach 17–20 września 1939 zjednoczone armie "Kraków" i "Lublin" pod dowództwem gen. Tadeusza Piskora stoczyły pod Tomaszowem bitwę z wojskami niemieckimi zakończoną kapitulacją sił polskich. Spóźniona odsiecz wojsk dowodzonych przez gen. Stefana Dąb-Biernackiego także skapitulowała 27 września a miasto znalazło się pod długotrwałą okupacją niemiecką, podczas której wymordowano prawie połowę mieszkańców. W tym okresie tomaszowianie brali udział w walkach z Niemcami, zarówno w otwartych bitwach (pod Wojdą w 1942, pod Zaborecznem w 1943) jak i w działaniach partyzanckich. 21 lipca 1944 po zaciętych walkach, w których brało także udział zgrupowanie AK dowodzone przez płk Wilhelma Szczepankiewicza, miasto zostało zajęte przez oddziały 23. Armii Gwardii I Frontu Ukraińskiego. W latach 1944–1965 w Tomaszowie funkcjonowało więzienie NKWD i UB nazywane "Smoczą Jamą".
Po wojnie miasto odbudowano, a w latach 60. i 80. XX w. rozbudowywano.
Demografia
Dane z 30 czerwca 20042:
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| populacja | 20 261 | 100 | 10 609 | 52,4 | 9652 | 47,6 |
| gęstość zaludnienia (mieszk./km²) |
1520 | 795,9 | 724,1 | |||
Według danych z roku 20026, średni dochód na mieszkańca wynosił 1367 zł.
Tomaszowscy "Żołnierze wyklęci" AK/WiN
- Jan Leonowicz ps. "Burta" Dowódca Oddziału AK/WiN w rejonie Tomaszowa Lubelskiego
- Stefan Kobos ps. "Wrzos", ostatni komendant Samodzielnego Obwodu WiN Tomaszów Lubelski
Związani z Tomaszowem Lubelskim
- dr n. med. Renata Adamek - wykładowca akademicki, promotor zdrowia
- Dorota Gardias-Skóra - prezenterka TVN
- Mariusz Grad - poseł na Sejm, PO
- ks. Franciszek Greniuk- polski duchowny katolicki
- ks. Tadeusz Guz - filozof
- Michał Karwan - polski piłkarz, zawodnik 1. ligi
- Kazimierz Kubiszyn - lekarz, społecznik, malarz, poeta
- Marcin Krawczyk - aktor
- Jerzy Lewczyński - artysta fotografik
- Natalia Mazur - medikzy
- Stanisław Obirek - teolog, historyk, dziennikarz, pedagog
- Joanna Pacuła - aktorka, gwiazda Hollywood
- Leon Pinsker - lekarz, syjonistyczny pionier i aktywista, założyciel Chowewej Syjon
- bp Jan Śrutwa - historyk Kościoła
- Jan Świtka - prawnik
- Marek Zub - trener piłkarski
- Wojciech Żukowski - poseł na Sejm, PiS
- Stanisław Majdański - poseł na Sejm X kadencji, senator IV kadencji
Atrakcje turystyczne
- W Tomaszowie znajduje się zachowany zabytkowy układ urbanistyczny.
- Ponadto warto zobaczyć tu cenny, drewniany kościół parafialny pw. Zwiastowania NMP z 1627 r., przebudowany w 1727 r.
Jest to jeden z najcenniejszych zabytków budownictwa drewnianego w Polsce. W ołtarzu umieszczony jest cudowny obraz Matki Bożej Szkaplerznej, przy kościele zachowała się także zrębowa dzwonnica z przełomu XVIII i XIX wieku. Pozostałe to:
- Cerkiew prawosławna św. Mikołaja
- Plebania z połowy XIX w.
- Muzeum Regionalne im. Janusza Petera
- Cmentarz żydowski
- Rezerwat przyrody "Piekiełko"
Kościoły i związki wyznaniowe
- Parafia pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa - ul. Lwowska
- Parafia pw. Zwiastowania NMP - ul. Królewska
- Parafia pw. Św. Józefa - ul. Paderewskiego
- Cerkiew św. Mikołaja - ul. Starocerkiewna
- Kościół Zielonoświątkowy - Zbór w Tomaszowie Lubelskim
Inne
- Świecki Ruch Misyjny "Epifania" - zbór w Tomaszowie Lubelskim, ul. 29-go Listopada.
Sport
- TKS Tomasovia Tomaszów Lubelski - siatkówka kobiet
- Tomasovia Tomaszów Lubelski - Piłka nożna mężczyzn
Kultura
Od 2006 roku odbywa się corocznie konwent fantastyczny Kreskon. Jest on organizowanym przez młodych fanów fantastyki (stowarzyszonych w Tomaszowskim Klubie Fantastyki "Szept Wschodu") spotkaniem ludzi o podobnych zainteresowaniach, na którym przewidzianych jest wiele atrakcji - spotkania z autorami, konkursy, prelekcje, dyskusje i inne.
Zobacz też
- Synagoga w Tomaszowie Lubelskim
- Synagoga w Tomaszowie Lubelskim (ul. Bożnicza)
- Ratusz w Tomaszowie Lubelskim
Sąsiednie gminy
- gmina Bełżec
- gmina Jarczów
- gmina Krynice
- gmina Lubycza Królewska
- gmina Łaszczów
- gmina Rachanie
- gmina Susiec
- gmina Tarnawatka
- gmina Telatyn
- gmina Tyszowce
- gmina Ulhówek
Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona Tomaszowa Lubelskiego
- Cmentarz żydowski
- Mapy: Autopilot • Google Maps • Szukacz • Targeo • Zumi
- Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
Przypisy
|
|||||||
Miasta: Tomaszów Lubelski • Tyszowce
Gminy miejskie: Tomaszów Lubelski
Gminy miejsko-wiejskie: Tyszowce
Gminy wiejskie: Bełżec • Jarczów • Krynice • Lubycza Królewska • Łaszczów • Rachanie • Susiec • Tarnawatka • Telatyn • Tomaszów Lubelski • Ulhówek