Wolna encyklopedia

Ubezpieczenia społeczne wraz z pomocą społeczną stanowią podstawowy instrument polityki socjalnej państwa.

Spis treści 1 Ubezpieczenia społeczne w Polsce 2 Systemy ubezpieczeń społecznych 3 Krytyka 4 Przypisy 5 Zobacz też

Ubezpieczenia społeczne w Polsce

Podstawowym aktem prawnym dotyczącym ubezpieczeń społecznych jest ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. nr 137, poz. 887 z późn. zm.).

W Polsce realizacją przepisów o ubezpieczeniach społecznych zajmuje się:

• Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) - dla pracowników najemnych oraz ludności utrzymującej się z pozarolniczej działalności gospodarczej;
• Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) - dla ludności utrzymującej się z rolniczej działalności gospodarczej.

Ubezpieczenia społeczne dzielimy na:

• Ubezpieczenia emerytalne – polegają na comiesięcznej wypłacie określonej kwoty osobom, które osiągnęły wiek emerytalny.
• Ubezpieczenia rentowe – polegają na comiesięcznej wypłacie określonej kwoty w okresie wyznaczonym przez specjalną komisję np. osobom niezdolnym do pracy.

Rozróżniamy rentę:

• inwalidzką - z tytułu niezdolności do pracy,

• szkoleniową - dodatek do renty inwalidzkiej na przekwalifikowanie,

• rodzinną - jeśli osoba która zmarła pobierała lub była uprawniona do emerytury bądź renty. Mogą ją otrzymywać:

• wdowy/wdowcy,
• sieroty, (dodatkowe zasiłki dla sierot całkowitych)
• rodzice

• Ubezpieczenia chorobowe – polegają na wypłacie określonej kwoty w razie chorób oraz za urlopy macierzyńskie,
• Ubezpieczenia wypadkowe – polegają na wypłacie określonej kwoty w postaci odszkodowań i zasiłków z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Systemy ubezpieczeń społecznych

Metoda gromadzenia kapitału na świadczenia społeczne jest determinowana przez system ubezpieczeń, wybrany w danej instytucji. Wyróżnia się dwa podstawowe systemy:

• System kapitałowy - pracownik przez cały czas swojej aktywności zawodowej odkłada składki, które są lokowane na oprocentowanych rachunkach bankowych. Po przejściu na emeryturę pracownik może dysponować całym kapitałem wraz z odsetkami, lub tylko comiesięcznymi świadczeniami pochodzącymi z odsetek od kapitału, wypłacanymi dożywotnio. Po śmierci kapitał może być dziedziczony przez rodzinę pracownika.
• System redystrybutywny (repartycyjny) - składki pracownika trafiają do wspólnej puli, z której wypłacane są na bieżące świadczenia dla osób, którym one przysługują w danym momencie. Po przejściu na emeryturę świadczenia są wypłacane ze składek osób płacących je w danym momencie. Po śmierci ubezpieczonego ich wypłacanie jest wstrzymywane, zaś suma składek wpłaconych przez pracownika kontynuuje cyrkulację w systemie.

Systemy kapitałowe są znane już od XVI wieku, gdy były stosowane w różnego rodzaju cechach i stowarzyszeniach branżowych. W wielu krajach europejskich już od XVII wieku stosowano lokaty bankowe jako formę zabezpieczenia przyszłości niepełnoletnich dzieci lub osób w podeszłym wieku. Obecnie do ich obsługi są wykorzystywane głównie fundusze oparte o bezpieczne instrumenty inwestycyjne.

Systemy redystrybutywne są wrażliwe na chwilowe zachwiania koniunktury gospodarczej oraz długotrwałe trendy demograficzne. Przewidywany kryzys czysto redystrybutywnego systemu emerytalnego w Polsce był główną przyczyną reformy systemu ubezpieczeń społecznych w 1999 roku.

Przykładem systemu redystrybutywnego w Polsce jest I Filar emerytalny realizowany przez ZUS, przykładem systemu redystrybutywno-kapitałowego - II Filar emerytalny realizowany przez OFE.

Krytyka

Powszechny system ubezpieczenia społecznego w Polsce działa w oparciu o określone założenia dotyczące długotrwałych trendów demograficznych. System redystrybutywny jest na zaburzenia tych trendów bardzo podatny, bo zmniejszenie liczby pracowników (płatników składek) w danym momencie powoduje brak pieniędzy na świadczenia dla obecnych emerytów i rencistów. W związku z powszechnymi w Europie trendami zmniejszania ilości dzieci i zmniejszania się populacji pracującej systemy emerytalne w wielu krajach przeżywają kryzys^[1][2].

Krytycy systemu redystrybutywnego (I Filar ZUS) wskazują, że gdyby składki odkładane przez pracownika w ciągu jego życia były przekazywane na prywatną lokatę oprocentowaną 4% (system kapitałowy) to dla średniej pensji brutto ok. 2500 zł po 39 latach pracy zgromadzony kapitał wynosiłby ok. 580 tys. zł i taka "emerytura rentierska" z comiesięcznych wypłat odsetek wyniosłaby ok. 1900 zł, a kapitał pozostawałby nadal w dyspozycji pracownika i byłby dziedziczony przez jego spadkobierców. Dla porównania, w systemie redystrybutywnym, przy tych założeniach płacowych średnia emerytura wynosi ok. 1100 zł miesięcznie, zaś zgromadzony kapitał przepada po śmierci pracownika^[3]. To ostatnie założenie jest jednym z czynników zapewniających płynność systemu redystrybutywnego przy spadkowych trendach demograficznych.

Krytykowane jest również uznaniowe uprzywilejowanie niektórych grup społecznych, które płacąc takie same składki otrzymują znacznie większe świadczenia (niektóre grupy zawodowe) lub płacą mniejsze składki i otrzymują świadczenia na warunkach ogólnych (KRUS). Robert Gwiazdowski wskazuje na ryzyko wynikające z lokowania środków Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w obligacje państwowe, z których dochody są z powrotem przekazywane do ZUS w postaci dotacji^[4][5].

W 2006 roku wiele kontrowersji wzbudziły plany wypłacania środków z OFE za pośrednictwem ZUS, który przeliczałby ich wysokość według wskaźników statystycznych, co oznaczałoby częściową zamianę systemu kapitałowego na redystrybutywny, z bliżej nieokreśloną na ówczesnym etapie formą dziedziczenia^[6][7]. Po masowych protestach rząd PiS wycofał się z tych planów. W 2008 roku z analogicznym projektem powrócił rzad PO.

Zwolennicy systemu redystrybutywnego wskazują, że realizuje on cele solidarności społecznej, wyrównywania różnic społecznych oraz zapewnia ciągłość systemu emerytalnego dla grup, które nie zgromadziłyby kapitału emerytalnego w wyniku wahań koniunktury gospodarczej lub innych wydarzeń losowych (np. wojen).

Przypisy

Zobacz też

• ubezpieczenia
• emerytura