Wolna encyklopedia

Skały wapienne w Tyńcu

Przykład zastosowania: mury Jasnej Góry wykonane częściowo z wapienia

Wapień - skała osadowa (chemogeniczna lub organogeniczna) zbudowana głównie z węglanu wapnia, przede wszystkim w postaci kalcytu.

Powstawanie

Powstają z luźnego osadu wapiennego, który w wyniku różnych procesów ulega lityfikacji. Najbardziej istotnym z tych procesów jest proces cementacji. Współcześnie tworzą się m.in. na Bahamach.

Skład mineralny

Współczesne skały wapienne zawierają, oprócz kalcytu i kalcytu magnezowego, także znaczne ilości aragonitu. Z biegiem czasu minerały te ulegają przeobrażeniu w kalcyt o nieznacznej zawartości magnezu. W związku z tym wapień łatwo ulega wietrzeniu chemicznemu (zjawiska krasowe):

Wapienie pozbawione domieszek chemicznych są białe, jednak stosunkowo często mamy do czynienia z wapieniami zabarwionymi, które reprezentować mogą pełną gamę kolorów. Główne składniki wapienia:

• masa podstawowa zbudowana z mikrytu lub sparytu
• składniki ziarniste (elementy szkieletowe organizmów, ooidy, onkoidy, intraklasty, grudki i gruzełki)
• wapienne szczątki organizmów (bioklasty)

Zastosowanie wapieni w budownictwie

Zastosowanie wapieni w budownictwie przedstawia poniższy schemat:

Klasyfikacja

Istnieje wiele klasyfikacji wapieni opartych na różnych kryteriach. Jedną z popularniejszych, stosowanych zarówno w Polsce jak i na świecie jest klasyfikacja oparta na pracach amerykańskiego petrografa R. Folka. Wyróżnia ona następujące rodzaje wapieni:

• mikryty - wapienie utworzone wyłącznie z mikrytowej masy podstawowej.
• dyzmikryty - wapienie zawierające w obrębie masy podstawowej skupienia sparytu, które powstały w przestrzeniach utworzonych na skutek działalności organizmów żerujących w osadzie lub innych deformacji niezlityfikowanego osadu; bardzo rzadkie.
• biomikryty i biosparyty - wapienie złożone z elementów szkieletu organizmów żywych (np. muszle, szkielety) spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
• oomikryty i oosparyty - wapienie złożone z ooidów spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
• pelmikryty i pelsparyty - wapienie złożone z drobnych ziarn mikrytowych, niezależnie od ich genezy.
• intramikryty i intrasparyty - wapienie złożone z intraklastów spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
• biolity - wapienie utworzone ze szczątków organizmów żywych zachowanych w pozycji przeżyciowej.

Inna klasyfikacja, oparta na wielkości składników ziarnistych, dzieli wapienie następująco:

• kalcyrudyty - przeciętna wielkość składników wynosi powyżej 2 mm
• kalkarenity - przeciętna wielkość składników wynosi 2-0,1 mm
• kalcylutyle - przeciętna wielkość składników wynosi poniżej 0,1 mm

Stosując powyższą klasyfikację w nazwach skał słowo wapień zastępujemy odpowiednim terminem np. mówimy sparytowy kalcyrudyt organodetrytyczny a nie sparytowy kalcyrudytowy wapień organodetrytyczny.

Zastosowania

Stara wypalarnia wapienia niedaleko Tyńca

Jest używany głównie w budownictwie, przemyśle wapienniczym, cementowym, chemicznym, cukrowniczym, w hutniczym (jako topnik, do wyrobu szkła) oraz w rolnictwie (jako nawóz). Wykorzystanie w budownictwie jest widoczne szczególnie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, gdzie skały tej używano szczególnie często do budowy zarówno twierdz (np. Ogrodzieniec), jak i zwykłych domów mieszkalnych. Wiele zabytków architektury lub ich fragmenty, np. Brama Floriańska i Maszkarony w Sukiennicach w Krakowie, a także zamki na szlaku Orlich Gniazd, zostały zbudowane z wapieni.

W kamieniarstwie niektóre odmiany wapieni błędnie przyjęło się nazywać marmurem.

Występowanie

W Polsce powierzchniowo odsłaniają się głównie w rejonach Kielc, Częstochowy, Krakowa, Lublina, a także w Tatrach i Pieninach.