Wolna encyklopedia
Wilczy Szaniec (niem. Wolfsschanze) – w latach 1941-1944 kwatera główna Hitlera i Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych (OKW) w lesie gierłoskim, na wschód od leżącej na skraju lasu wsi Gierłoż i 8 km na wschód od Kętrzyna (obecnie w woj. warmińsko-mazurskim). Wilczy Szaniec był jedną z kwater głównych Hitlera (niem. Führerhauptquartier – FHQ) , gdzie w 1944 r. dokonano nieudanego zamachu na jego życie. (Przyjmuje się, że kwaterą główną było miejsce, gdzie przebywał wódz - führer).
Spis treści |
Kwatery pomocnicze współpracujące z kwaterą główną
Z kwaterą główną współpracowały kwatery pomocnicze rozlokowane w promieniu do 60 km od Wilczego Szańca wzdłuż linii kolejowej Kętrzyn - Węgorzewo (od Wilczego Szańca w kierunku Węgorzewa) w lesie za Radziejami była Kwatera Hansa Lammersa (kryptonim "Wendula"), dalej w Mamerkach kwatera Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych (OKH) (kryptonim "Anna"). Przy linii kolejowej Giżycko – Węgorzewo, w lesie obok Pozezdrza znajdowała się kwatera o kryptonimie "Hochwald" Heinricha Himmlera. W pałacu w Sztynorcie miał kwaterę minister spraw zagranicznych III Rzeszy Joachim von Ribbentrop, na północ od Gołdapi w lesie była kwatera Naczelnego Dowództwa Wojsk Lotniczych (OKL) (kryptonim "Robinson"), nieco dalej na północ (już w Rosji – obwód kaliningradzki) był pałac cesarza Wilhelma II, który zajął Hermann Göring. Göring miał kwaterę na terenie Puszczy Piskiej w Szerokim Borze (kryptonim tej kwatery "Breitenheide"), a od 1944 r. swój schron na terenie Wilczego Szańca. W Giżycku na terenie Twierdzy Boyen znajdowała się placówka wywiadu "Obce Armie Wschód" (kryptonim "Emma") podporządkowana Gehlenowi. Placówka Abwehry (wywiadu wojskowego) podporządkowana Canarisowi miała siedzibę w Mikołajkach (kryptonim "Walli II").
Ogólny opis "Wilczego Szańca"
"Wilczy Szaniec" przecinała wyżej wspomniana linia kolejowa i równoległa do niej szosa Gierłoż – Parcz. Kwatera miała powierzchnię 250 ha i otoczona była pierwotnie zasiekami a następnie także polem minowym. Co kilkaset metrów ustawione były kilkunastometrowej wysokości drewniane wieże obserwacyjne, a na terenie suchym także betonowe stanowiska ckm. Do kwatery prowadziły trzy strzeżone wartowniami wjazdy. Wartownia zachodnia znajdowała się na skraju lasu na wysokości majątku Gierłoż (niem. Gut Görlitz). Wartownia wschodnia położona była na szosie w polu, od strony wsi Parcz, około 300 m od aktualnej granicy lasu. Na południowy wschód od centrum, obok szosy Gierłoż - Parcz znajdowało się zapasowe lądowisko dla samolotów kurierskich. Jadąc na południe z centrum kwatery przejeżdżało się do wartowni południowej, a dalej do szosy Kętrzyn – Giżycko, za którą znajduje się właściwe lotnisko kwatery w Wilamowie. Dodatkowo, w centrum kwatery, znajdowały się także tzw. wartownia oficerska strzegąca wjazdu na teren pierwszej strefy zakazanej oraz wartownia kolejowa na zjeździe z szosy na stację kolejową. Żadna z wartowni nie dotrwała, a jedynymi świadkami ich lokalizacji są kawałki dachówek. Oprócz ogrodzenia zewnętrznego, strefa zakazana I. i II. wygrodzone były około dwumetrowej wysokości płotem z siatki zwieńczonej drutem kolczastym, gdyż oprócz wjazdu do kwatery, kontroli podlegał również ruch pomiędzy jej strefami.
Stała załoga "Wilczego Szańca" liczyła 2100-2200 osób i składało się na nią oprócz oficerów sztabowych, łączników, i innych wojskowych także fryzjerzy, kucharze, lekarze, stenografowie, sekretarki, itp. Załoga kwatery korzystała z obsługi medycznej w przeznaczonym na ten cel szpitalu w Karolewie.
1. Pomieszczenia biurowe i mieszkalne gwardii przybocznej FBB Hitlera
2. Budynek gwardii przybocznej FBB i służby bezpieczeństwa RSD
3. Awaryjny generator prądu
4. Bunkier
5. Budynki szefa prasy dra Otto Dietricha
6. Barak Speera, mapiarnia, miejsce nieudanego zamachu na Hitlera z 20 lipca 1944
7. Służba bezpieczeństwa RSD
8. Schron dla gości
9. Gwardia przyboczna Hitlera FBB
10. Budynek służb stenograficznych
11. Służba bezpieczeństwa RSD, dowódca RSD Rattenhuber, szef Abt.I/RSD Högl, poczta
12. Węzeł łączności, centrale dalekopisowa i telefoniczna
13. Garaże
14. Kierowcy
15. Kino
16. Kotłownia
17. Przedstawiciele przy kwaterze: Bodenschatz, Hewel, Voss, Wolff, Fegelein, Dr Morell
18. Magazyn żywności
19. Dom Martina Bormanna, osobistego sekretarza Hitlera
20. Schron przeciwlotniczy Bormanna i jego personelu
21. Osobista adiutantura Hitlera i OKW, urząd personalny OKW
22. Kasyno II
23. Gen. Alfred Jodl, szef sztabu (WFA/WFSt) OKW
24. Basen przeciwpożarowy
25. Pomieszczenia służbowe przedstawicielstwa ministerstwa spraw zagranicznych
26. Dr Fritz Todt, a po jego śmierci Albert Speer
27. Hotel FBB
28. Schron przeciwlotniczy ogólnego użytku z działami przeciwlotniczymi i karabinami maszynowymi na dachu
29. Kasyno I
30. Nowa herbaciarnia
31. Feldmarszałek Wilhelm Keitel - szef OKW
32. Stara herbaciarnia
33. Dom Hermanna Göringa marszałka Rzeszy
34. Schron przeciwlotniczy Göringa ze stanowiskami dział przeciwlotniczych, karabinów maszynowych oraz reflektorów
35. Przedstawicielstwo naczelnego dowództwa Luftwaffe
36. Przedstawicielstwo naczelnego dowództwa Kriegsmarine
37. Bunkier ze stanowiskami dział przeciwlotniczych
38. Linia kolejowa Kętrzyn - Węgorzewo
UWAGA: Zarówno numeracja tego planu, jak i ta zastosowana w kwaterze i przewodnikach o niej nie odpowiada numeracji oryginalnej, zastosowanej przez Niemców.
Wybór miejsca i budowa kwatery
Po pokonaniu Francji Hitler wydał rozkaz przygotowania planu wojny z ZSRR. Ogólną koncepcję tego planu przygotowywał (lipiec 1940) gen. Erich Marcks - szef sztabu 18 Armii, później (wrzesień 1940) gen. Friedrich Paulus - szef oddziału operacyjnego Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych (OKH). Obaj generałowie podlegali szefowi tego sztabu (OKH) gen. Franzowi Halderowi. Hitler 18 grudnia 1940 podpisał dyrektywę nr 21 - plan "Barbarossa", który zakładał rozgromienie ZSRR w ciągu kilku miesięcy. Wcześniej (16 lipca 1940) Hitler podpisał dyrektywę nr 16, w której znalazło się określenie: "sztaby dowodzenia naczelnych dowódców wojsk lądowych, marynarki wojennej, lotnictwa muszą znajdować się w rejonie odległym najwyżej 50 km od mojej kwatery głównej". Przyjęto zasadę, że kolejne kwatery główne muszą być lokalizowane jak najbliżej frontu, ale na miejscu bezpiecznym.
Wilczy Szaniec zlokalizowano w zachodniej części Giżyckiego Rejonu Umocnionego, a na jej szczegółową lokalizację zdaje się miał wpływ dr Fritz Todt, bywalec "Kurhausu" - domu wypoczynkowego w lesie gierłoskim. Kwatera Hitlera dodatkowo chroniona była przez rozmieszczone w najbliższej okolicy stanowiska obrony przeciwlotniczej i samoloty myśliwskie, które bazowały na lotniskach w promieniu do 100km (lotnisko własne, lotnisko polowe w Giżycku, w miejscowości Szyba koło Ełku, koło Sępopola i lotniska w Królewcu).
Prace budowlane projektu inż. Behrensa z OT i wykonywane siłami Organizacji Todt rozpoczęto późną jesienią 1940. Ukrywano je pod legendą budowy jednego z zakładów chemicznych "Askania", a budowany obiekt oznaczono kryptonimem "Askania Nord". Część drobnych podzleceń otrzymały prywatne firmy z Kętrzyna i Giżycka, natomiast zlecenia specjalistyczne przedsiębiorstwa z całej Rzeszy. Budowa trwała praktycznie do końca 1944 roku (także w trakcie użytkowania kwatery). Jednorazowo pracowało 2-3 tys. osób. Robotników OT zakwaterowano w Kętrzynie skąd byli dowożeni na budowę koleją i autobusami.
Budowę kwatery prowadzono w trzech fazach:
| Standard | Żelbet | Pancerz |
|---|---|---|
| A | 3,5 m | 600 mm |
| A1 | 2,5 m | 420 mm |
| B | 1,5 m | 250 mm |
| B1 | 1 m | 120 mm |
| C | 0,6 m | 60 mm |
| D | 0,3 m | 20 mm |
- w latach 1940-1941. Wybudowano kwaterę tymczasową - zakładano, że wojna na wschodzie potrwa kilka miesięcy. Na kształt kwatery składało się kilka lekkich budowli betonowych klasy "B" lub "C", drewniane baraki, a nawet ogromnej wielkości w Polsce nieznane baraki-namioty.
- w latach 1942-1943. Nastąpiła rozbudowa istniejących budowli w bezpośrednim otoczeniu Hitlera oraz zwiększono ich liczbę na terenie kwatery. Do niektórych betonowych obiektów dobudowano poprawiające komfort drewniane aneksy. Ostatecznie ukształtował się także podział "Wilczego Szańca" na strefy użytkowe: I strefa zamknięta (lub zakazana), wyłącznie do użytku Hitlera i jego najbliższego otoczenia (na północ od linii kolejowej Kętrzyn – Węgorzewo), II strefa zamknięta (na południe od linii kolejowej) z komendantem kwatery. W południowo-wschodniej części kwatery znalazły się przedstawicielstwa wojsk lotniczych, marynarki wojennej, ministerstwa spraw zagranicznych i ministerstwa uzbrojenia.
- Od roku 1943 (po zbombardowaniu Peenemünde) wzmacniano istniejące schrony oblewając je kolejnymi płaszczami betonu z przerwami dylatacyjnymi, drewniane baraki obudowywano cegłami i strunobetonem, a nowe obiekty budowano od razu wg wymogów klasy "A".
Budowy formalnie nigdy nie ukończono, nie istnieje więc ostateczny obraz kwatery. Ten który można aktualnie zwiedzać powstał pod koniec 1944, jeżeli nie liczyć dodatkowych zniszczeń spowodowanych wysadzaniem niewypałów przez polskich saperów w okresie rozminowania.
Na terenie "Wilczego Szańca" znajdowało się około 80 obiektów o konstrukcji trwałej i około 100 baraków drewnianych. Najsolidniejsze schrony typu ciężkiego miały ściany o grubości 4-6 m i stropu do 8 m. Ze względu na wysoki poziom wód gruntowych zdecydowana większość obiektów na terenie Wilczego Szańca były budowlami typu naziemnego. Wyjątek stanowiły położone na wzniesieniach magazyny na żywność, na amunicję oraz podpiwniczenia na urządzenia techniczne (agregaty prądotwórcze, zbiorniki) pod bunkrem Hitlera i bunkrem łączności.
Cała kwatera była starannie maskowana. Przy budowie starano się zachować istniejące drzewa, a ubytki w drzewostanie uzupełniano atrapami z rur pokrytych igielitową siatką imitującą liście. Dachy budynków pokryte warstwą ziemi porastała trawa i młode drzewa. Ściany obiektów początkowo pokrywano zaprawą z domieszką trawy morskiej i zielonej farby, a w późniejszym okresie tylko malowano w szaro-zielono-brązowe plamy. Maskowane za pomocą siatek maskujących były także drogi wewnętrzne. Skuteczność kamuflażu sprawdzana była okresowo za pomocą zdjęć lotniczych.
Użytkowanie kwatery
Hitler przebywał w Wilczym Szańcu w przedziale czasowym od 24 czerwca 1941 do 20 listopada 1944. Spędził tutaj około 800 dni (po odliczeniu wyjazdów). W czasie użytkowania Wilczego Szańca Hitler najdłużej przebywał w kwaterze "Wehrwolf" koło Winnicy na Ukrainie oraz swojej rezydencji Berghof w Berchtesgaden.
W I strefie zamkniętej obok Hitlera stale przebywali Martin Bormann (szef kancelarii NSDAP i sekretarz Hitlera), Wilhelm Keitel, Alfred Jodl, przedstawiciele poszczególnych rodzajów sił zbrojnych, stenografowie, przyboczni lekarze Hitlera, adiutanci i inni związani z obsługą sztabu głównego. Codzienne życie w kwaterze koncentrowało się wokół narad. Zwykle ok. godziny 12.00 odbywała się narada główna z omówieniem sytuacji na frontach, około godziny 18.00 odbywało się omówienie wydarzeń, jakie zaszły w ciągu dnia, a ostatnie spotkanie około północy. Wilczy Szaniec odwiedzali przedstawiciele państw współpracujących z hitlerowskimi Niemcami (Bułgarii, Finlandii, Francji - premier rządu Vichy, Japonii, Rumunii, Słowacji, Włoch - kilkakrotnie Benito Mussolini). Do kwatery przybywali także podwładni Hitlera z terenów krajów okupowanych i Niemiec, w tym Hans Frank i Erich Koch. W Wilczym Szańcu podejmowano najważniejsze decyzje związane z historią II wojny światowej. Tutaj w dniu 20 lipca 1944 r. Claus von Stauffenberg dokonał nieudanego zamachu na Hitlera. Hitler opuścił Wilczy Szaniec w dniu 20 listopada 1944 r., gdy front zbliżył się niebezpiecznie blisko (wcześniej trwały już walki o pobliską Gołdap).
W dniach 21 i 22 stycznia 1945 Wilczy Szaniec użytkowany był przez sztab 4 Armii gen. Friedricha Hossbacha. Gen. Hossbach bez wiedzy Hitlera w dniu 22 stycznia 1945 wydał rozkaz wycofania wojsk niemieckich z rejonu Wielkich Jezior Mazurskich.
Wysadzenie i rozminowanie kwatery
Wysadzenia obiektów na terenie Wilczego Szańca dokonali saperzy z Grupy Korpuśnej gen. Eduarda Hausera w nocy 24/25 stycznia 1945 po zajęciu przez Armię Czerwoną w dniu 24 stycznia 1945 pobliskiego Węgorzewa. Szacuje się, że na wysadzenie jednego schronu typu ciężkiego zużywano kilka ton trotylu. Zniszczoną kwaterę w dniu 27 stycznia 1945 zajęły wojska 31 Armii gen. P. Szafranowa, a w dniu 14 lutego 1945 przybył tu pełnomocnik NKWD przy 3 Froncie Białoruskim gen. Wiktor Abakumow.
Ostatecznego rozminowania pola minowego (długości około 10 km, szerokości 80-100 m) otaczającego kwaterę dokonali polscy saperzy. Przy rozminowaniu w latach 1945-1947 i 1950-1955 pracowało sześć różnych pododdziałów. W latach 1953-1955 unieszkodliwiono 54 tys. min. W 1954 r. rozminowywaniem kierował przedwojenny oficer, późniejszy pułkownik Edmund Józefowicz (1913-1997) z Mazurskiej Brygady Saperów, który był absolwentem Szkoły Podchorążych Inżynierii z 1937 r., uczestnikiem bitwy pod Kockiem i więźniem Stutthofu (złapany po ucieczce z oflagu). Zapora minowa składała się z min przeciw piechocie i przeciwpancernych. Część min była nierozbrajalna, a miny w opakowaniu szklanym były niewykrywalne urządzeniami saperskimi. Z tego powodu było to zadanie bardzo niebezpieczne, podczas którego zdarzały się wypadki śmiertelne i poważne zranienia. Z tych względów do likwidacji pola minowego użyto materiałów wybuchowych. Przekazanie terenu po całkowitym rozminowaniu Wilczego Szańca nastąpiło w dniu 29 października 1955 r. Największy wkład w rozminowanie wnieśli w latach 1954 - 1955 saperzy Szkoły Podoficerskiej 5 Mazurskiego Pułku Saperów w Podjuchach. Dowódcami grup rozminowania byli ówcześni dowódcy Szkoły: w 1954r kpt.Zapłatyński a w 1955r por.Cebo.Rozminowywaliśmy głównie tereny leśne wokół kwatery zaminowane tzw. spring minami, które po spracowaniu rozrywały się na wysokości około 1 metra i raziły żywe cele.Pola minowe były otoczone zasiekami z drutu kolczastego.Miny zakopywane były do ziemi w/g ustalonego schematu.Na powierzchnie wystawały /czasami/ 3 druciki zapalnika /wąsy/.Zadaniem saperów było ustalenie miejsca zakopania miny, odkrycie jej,przyłożenie kostki trotylu i podłączenie zapalnika elektrycznego i zdetonowanie.Z uwagi na niebezpieczeństwo min pułapek nie wolno było min wydobywać.Niestety zakaz ten nie zawsze był przestrzegany i doszło do jednego śmiertelnego wypadku. Po zakończeniu rozminowania część saperów odznaczona została Krzyżami Zasługi, inni awansowani na wyższy stopień wojskowy, a wszyscy otrzymali odznaki "Zasłużony Saper".
Kwatera później
W kwaterze pozyskiwano różne materiały (rury, kable, kostkę brukową) i wywożono całe baraki m.in. do Warszawy na Jelonki. Baraki z "Wilczego Szańca" służyły jako hotele robotnicze dla budowniczych Pałacu Kultury, a później jako akademiki.
Wilczy Szaniec udostępniony został do zwiedzania w 1959 r., chociaż jeszcze przed zakończeniem rozminowania kwaterę nieoficjalnie zwiedzały różne osobistości np. w 1947 r. kardynał August Hlond.
Dnia 20 lipca 1992 r. w rocznicę zamachu na Hitlera uroczyście odsłonięto tablicę pamiątkową ku czci Clausa Schenka hrabiego von Stauffenberga. Tablica powstała z inicjatywy Ambasadora Republiki Federalnej Niemiec dr Franza Bertelego. W uroczystości odsłonięcia tablicy uczestniczyło trzech synów Stauffenberga.
Nieco później 17 października 2003 r. w Wilczym Szańcu odsłonięto tablicę upamiętniającą saperów, którzy zginęli w czasie rozminowywania kwatery. W uroczystości odsłonięcia tablicy uczestniczył Metropolita Warmiński abp Edmund Piszcz. Przy tablicy ustawiono atrapy min betonowych na wzór oryginału z Muzeum w Owczarni.
Wizyty w Wilczym Szańcu
Wizyty podwładnych Hitlera w Wilczym Szańcu
- Hans Frank - 06.02.1944, m.in. rozmowy z Hitlerem, Bormannem, szefem prasy Rzeszy Dietrichem, feldmarszałkiem Keitlem i profesorem dr Morellem.
- Joseph Goebbels
- Erich Koch
- Jürgen Stroop
Wizyty w Wilczym Szańcu przedstawicieli państw współpracujących z III Rzeszą
- Raszid Ali el Gailani (były premier) – Irak
- Ion Antonescu (marszałek) – Rumunia
- gen. Banzai (attache wojskowy) – Japonia
- Galeazzo Ciano (minister spraw zagranicznych) – Włochy
- Munos Grandes (generał - dowódca niebieskiej dywizji) – Hiszpania
- 12 lipca 1942
- 13 grudnia 1942 (otrzymał Żelazny Krzyż)
- Pierre Laval (premier rządu Vichy) – Francja
- Kallay (premier) – Węgry
- Carl von Mannerheim (feldmarszałek) – Finlandia
- Miklós Horthy (admirał) – Węgry
- 10 września 1941 (w asyście gen. Szambathely)
- gen. Michoff (minister wojny) – Bułgaria
- Hiroshi Oshima - Japonia
- Tureccy generałowie - Turcja
Zobacz też
Literatura
- Jerzy Szynkowski, Dorota Szynkowska-Koziak, Mariusz Koziak: Wilczy Szaniec: była wojenna kwatera Hitlera : informacje ogólne, trasa zwiedzania, zamach na Hitlera. Kętrzyn: Kengraf, 2002. ISBN 83-87349-95-X.
- Czesław Puciato, Wojciech Rużewicz: Wilczy Szaniec, Twierdza Boyen i okolice oraz inne kwatery Hitlera w Europie. Kętrzyn: 1998. ISBN 83-907664-6-9.
- Jan Zduniak: Wilczy Szaniec i inne kwatery wojenne Hitlera. Olsztyn: "Energopol-Trade-Poligrafia", 1997. ISBN 8390514125.
- Jerzy Jantar: Wilczy Szaniec - dawna kwatera Hitlera. Olsztyn: Pojezierze, 1963.
Linki zewnętrzne
Współrzędne: 54°04'46" N 21°29'37" E