Wolna encyklopedia

Współrzędne: 50°22'11" N 19°16'3" E50.3697222 19.2675 (Ząbkowice)

Ząbkowice dzielnica Dąbrowy Górniczej
Herb Ząbkowic
Dworzec PKP
Status	dzielnica
Założono	1962 (prawa miejskie)
W granicach miasta	od 1 II 1977
Powierzchnia	14,86 km²
Położenie	50° 22' 11'' N 19° 16' 3'' E
Strefa numeracyjna	32
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Ząbkowice – od 1 lutego 1977 r. dzielnica Dąbrowy Górniczej położona 8 km na północny wschód od centrum miasta, nad rzeką Trzebyczką i przy starym szlaku handlowym Olkusz-Siewierz. W latach 1973-1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Ząbkowice.

Spis treści 1 Rys historyczny 2 Kalendarium 3 Sport i edukacja 4 Kościoły 4.1 Parafie rzymskokatolickie 5 Bibliografia

Rys historyczny

Miejscowość znana była już w XV wieku, gdyż wymienia ją Jan Długosz (Zombkowicze) i pochodzi od nazwy osobowej Ząbek. W 1581 roku w miejscowości tej było 6 łanów kmiecych, 2 zagrodników z rolą, 3 zagrodników bez roli, 1 komornik, 1 łan sołtysi. W połowie XVI wieku zaczęło rozwijać się górnictwo, wypalano też wapno. Ślady kopalni znajdują się koło góry Bienia między Ząbkowicami a Tucznawą.
W 1847 otwarto stację kolejową Ząbkowice na Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.

Od początku swego istnienia Ząbkowice należały do parafii sławkowskiej, od połowy XV wieku do parafii w Chruszczobrodzie. 10 września 1910 roku biskup kielecki Augustyn Łosiński powołał oficjalnie w Ząbkowicach parafię pod wezwaniem Zesłania Ducha Świętego. Z dniem 23 września 1985 r. ordynariusz diecezji częstochowskiej biskup dr Stanisław Nowak erygował parafię pod wezwaniem Świętej Marii Magdaleny na Bielowiznie.

Pod względem administracyjnym Ząbkowice należały najpierw do klucza (starostwa) sławkowskiego (do 1790 r.), później do powiatu krakowskiego (1790-1795) i nowośląskiego powiatu siewierskiego (1795-1806), później, do 1940 r. (wraz z kolonią Starosiedle) do gminy olkusko-siewierskiej powiatu będzińskego, natomiast Antoniów i Bielowizna do gminy Wojkowice Kościelne. W latach 1940-1954 Ząbkowice były samodzielną gminą, w skład której wchodziły: Trzebiesławice, Tuliszów, Ujejsce i Wojkowice Kościelne. W 1954 utworzono gromadę Ząbkowice, która 1 stycznia 1956 uzyskała status samodzielnego osiedla typu miejskiego, a 25 sierpnia 1962 prawa miejskie. 30 czerwca 1963 r. rozporządzeniem Rady Ministrów z 22 V 1963 r. wyłączono z granic miasta jezioro Pogoria wraz z otaczającymi terenami leśnymi o łącznej powierzchni 161,20 ha i włączono do miasta Dąbrowa Górnicza.

Ząbkowice jako samodzielne miasto dobrze rozwijało się w oparciu o Hutę Szkła Okiennego, Hutę Szkła Gospodarczego, Zakłady Tworzyw Sztucznych "Erg" oraz węzeł kolejowy PKP. W tym okresie funkcjonowało Technikum Chemiczne, przystąpiono także do budowy Technikum Budowlanego. Powstał Dom Kultury i rozbudowano miejscowy klub Unia Ząbkowice.

Ze względu na przynależność do powiatu będzińskiego, Ząbkowice zaczęto nazywać potocznie Ząbkowicami Będzińskimi (stacja kolejowa o takiej nazwie) w odróżnieniu od Ząbkowic Śląskich.

27 maja 1975 r. do Ząbkowic włączono obszar gmin wiejskich: Ząbkowice, Wojkowice Kościelne oraz Łosień. 1 lutego (rozporządzeniem z 25 stycznia) 1977 r. Ząbkowice bez dawnej gminy Wojkowice Kościelne (sołectwa: Podwarpie, Trzebiesławice, Tuliszów, Warężyn i Wojkowice Kościelne włączono do gminy Siewierz) utraciły samodzielność i stały się dzielnicą Dąbrowy Górniczej.

Kalendarium

• 1559 - uruchomienie huty cynku
• XV-XVI w. - osadnictwo gwarków na prawie czynszowym w osadzie zwanej Stare Osiedle (obecnie Starosiedle)
• 1683 - "szlak królewski" (od Sławkowa przez Łosień) przemierza orszlak króla Jana III Sobieskiego zmierzającego na Wiedeń
• XVII w. - hodowla owiec głównym zajęciem rodzin byłych gwarków po wyczerpaniu zasobów kopalnianych i przeniesieniu ich do Olkusza (odkrycie złóż srebra) (w pobliżu obecnych Zakładów Dolomitu, za Szkołą Podstawową nr 21 zachowały się pozostałości murów dawnej owczarni należącej do sąsiedniego dworu w Ujejscu)
• 1725 - budowa pieca hutniczego z polecenia ks. biskupa S. Szaniawskiego (do biskupów krakowskich tereny te należały od czasów biskupa Zbigniewa Oleśnickiego)
• XVIII w. - Ząbkowice wsią rolniczą zagubioną wśród lasów Puszczy Łosieńskiej
• 1789 - przejęcie Ząbkowic na Skarb Państwa (tzw. królewszczyzna)
• 1807 - włączenie Ząbkowic w granice Księstwa Warszawskiego
• 1815 - Ząbkowice w Królestwie Kongresowym w gminie olkusko-siewierskiej z siedzibą w Strzemieszycach
• 1827 - wieś rządowa w parafii Gołonóg; Ząbkowice liczą 40 domostw i 227 mieszkańców
• 1845 - rozpoczęcie budowy "kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej"
• 1847, grudzień - przejazd pierwszego pociągu przez Ząbkowice
• 1863 - opanowanie historycznego "trójkąta granicznego" przez oddziały powstańcze Apolinarego Kurowskiego po stoczeniu zwycięskiej potyczki z Kozakami
• 1864 - zniesienie przez cara pańszczyzny
• 1869 - odkrycie złóż dolomitu przez znanego geologa, Adama Piwowara
• 1884 - powstanie pierwszej Fabryki Szkła w Ząbkowicach, której założycielem i pierwszym dyrektorem był Niemiec, Joseph Schreiber
• 1892 - otwarcie pierwszej szkoły przyzakładowej przy hucie szkła
• 1896 - powstanie kopalni dolomitu (Spółka Firmowa Zakładów Wapiennych "Eltes")
• 1897 - pierwszy tartak drzewny w miejscu dzisiejszej rampy kolejowej
• 1898 - powstanie Zakładów Elektrochemicznych, założonych przez Spółkę Akcyjną "Elektryczność" z siedzibą w Warszawie
• 1902-06 - budowa kościoła parafialnego z inicjatywy ks. Franciszka Plenkiewicza; założenie cmentarza (1908)
• 1905 - wzniesienie budynku carskiej straży granicznej (zachowane mury)
• 1906 - powstanie 7-klasowej powszechnej szkoły publicznej (obecnie SP nr 21); założenie Koła Rolniczego
• 1907 - rozpoczęcie budowy szkoły - tzw. Kolejówki z udziałem funduszy Macierzy Polskiej; budowa z funduszy społecznych i zakładowych Domu Ludowego (potem kino "Uciecha")
• 1911 - oddanie do użytku szkoły Macierzy Polskiej
• 1914 - zajęcie Ząbkowic przez wojska niemieckie
• 1918 - odzyskanie niepodległości - zniesienie "trójkąta przygranicznego"
• 1921 - powstaje pierwsza bita droga na ulicy Gospodarczej
• 1924 - założenie 40 Zagłębiowskiej Drużyny Harcerskiej im. gen. J. Sowińskiego
• 1926 - pierwszy zorganizowany strajk w HSG, następnie w Zakładach Elektrochemicznych
• 1933 - budowa drogi bitej przez Bielowiznę do Ujejsca (odnalezienie monet z popiersiem Jana Sobieskiego)
• 1935 - założenie Koła gospodyń Wiejskich z przewodniczącą Sabiną Kierońską
• 1936 - powstanie Koła Gospodyń w Antoniowie
• 1939 - podjęcie budowy szkoły przy zbiegu ulic Gospodarczej i Szosowej (obecnie SP nr 21)
• 1940 - zdelegalizowanie placówki "Orła Białego", egzekucja J. Pietrasa i J. Mizerkiewicza
• 1940 - utworzenie w czasie okupacji samodzielnej gminy Ząbkowice, obejmującej także: Trzebiesławice, Tuliszów, Ujejsce i Wojkowice Kościelne
• 1945 - pacyfikacja Ząbkowic, tragiczne przeżycia rodzin Starosiedla; 18 stycznia - wyzwolenie Ząbkowic spod okupacji hitlerowskiej
• 1951 - zakończenie budowy Szkoły Podstawowej nr 1 (obecnie nr 21) przy ul. Gospodarczej 1
• 1954 - zlikwidowanie gminy i utworzenie gromady Ząbkowice
• 1956, 1 stycznia - Ząbkowice otrzymują status osiedla typu miejskiego
• 1960 - zorganizowanie zajęć szkolnych w Zaocznym Technikum Chemicznym dla Pracujących przy Zakładach Elektrochemicznych
• 1962, 25 sierpnia - nadanie osiedlu Ząbkowice praw miejskich; zatwierdzenie herbu miasta; zorganizowanie Państwowej Średniej Szkoły Zawodowej z siedzibą w MDK
• 1963 - oddanie do użytku szkoły - Pomnika 1000-lecia Państwa Polskiego na Bielowiźnie (obecne Gimnazjum nr 9)
• 1966 - doprowadzenie sieci wodociągowej o długości 6 km
• 1968 - otwarcie ośrodka zdrowia wybudowanego w czynie społecznym
• 1971 - uruchomienie linii autobusowej WPK
• 1972 - budowa w czynie społecznym Ośrodka Sportowo-Wypoczynkowego nad Strugą
• 1973 - budowa w pobliżu Kombinatu Metalurgicznego Huta "Centrum" (potem "Katowice"); utworzenie gminy wiejskiej Ząbkowice z siedzibą w Ząbkowicach
• 1974 - oddanie do użytku stadionu sportowego KS "Unia"
• 1975, 27 maja - przyłączenie do Ząbkowic gmin wiejskich: Wojkowice Kościelne, Łosień i Ząbkowice - znaczne powiększenie obszaru miasta (jednak tylko do pocz. 1977 r.)
• 1976 - otwarcie pawilonu handlowego "Centrum" (koło muszli koncertowej)
• 1977, 1 lutego - przyłączenie części miasta Ząbkowice do Dąbrowy Górniczej i włączenie dawnych sołectw: Podwarpie, Trzebiesławice, Tuliszów, Warężyn i Wojkowice Kościelne do gminy Siewierz
• 1977 - wybudowanie i oddanie do użytku Przedszkola Publicznego nr 22 na Bielowiźnie (po likwidacji przedszkola budynek nie został zagospodarowany)
• 1979 - adaptacja wybudowanego gmachu Miejskiej RN na ośrodek zdrowia i aptekę
• 1980 - rozpoczęcie budowy osiedla "Gdańskiego" (obecnie osiedle Młodych Hutników)
• 1985 - gazyfikacja osiedla Bielowizna (czyn społeczny)
• 1987 - otwarcie Przedszkola nr 33 (po zamknięciu Domu Opieki Społecznej)
• 1988 - adaptacja budynku na osiedlu Młodych Hutników na siedzibę Szkoły Podstawowej nr 31
• 1988, 23 września - wyodrębnienie parafii na Bielowiźnie
• 1992 - gazyfikacja ulic: Szosowej, Gospodarczej (w kierunku Tucznawy)
• 1999, wrzesień - w budynku zlikwidowanej Szkoły Podstawowej nr 22 powstaje Gimnazjum nr 9.

Sport i edukacja

W Ząbkowicach znajdują się dwie szkoły podstawowe (nr 21 i 31), gimnazjum (nr 9) oraz Miejski Dom Kultury.
Swoją siedzibę przy alei Zwycięstwa ma klub piłkarski KS Unia Ząbkowice.

Kościoły

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą kościoły:

• Kościół Rzymskokatolicki - dwie parafie (Zesłania Ducha Świętego i św. Marii Magdaleny)
• Wspólnota Kościołów Chrystusowych.

Parafie rzymskokatolickie

• Parafia ząbkowicka

Parafię w Ząbkowicach p. w. Zesłania Ducha Świętego erygował 10 września 1910 roku biskup kielecki Augustyn Łosiński. W 1919 r. przydzielono do Ząbkowic część parafii Chruszczobród i część parafii Wojkowice Kościelne.

Kościół parafialny zbudowano w latach 1902-06 ze składek zbieranych od parafian (ok. 650 dorosłych mieszkańców) przy poborze podatku gruntowego i przy wypłatach robotników w ząbkowickich fabrykach oraz składek doraźnych. Jest to neogotycka ceglana (z kamiennymi detalami) budowla trójnawowa, jednowieżowa. Wieża zwieńczona jest wysokim, ostrosłupowym hełmem. Kościół poświęcił 16 grudnia 1905 r. pierwszy proboszcz - ks. Franciszek Plenkiewicz. Prace wykończeniowe kościoła prowadzono w 1914 r. Ks. Pluciński w 1934 r. zakończył budowę wieży według pierwotnych planów, a za okupacji hitlerowskiej umeblował wnętrze kościoła w piękne ołtarze, ławki, ambonę i stalle. Kościół konsekrował w 1956 r. biskup częstochowski Zdzisław Goliński. Staraniem ks. prałata Edwarda Liszki powstała polichromia i wyremontowano dach. Ks. Zygmunt Szmigiel ufundował nowe dzwony i ogrodził część cmentarza. W 1976 roku proboszczem parafii został ks. Tadeusz Horzelski, który wybudował organistówkę, pokrył kościół nową blachą cynkowaną, urządził zakrystię, założył podwójne okna w kościele, dokonał remontu plebani i doprowadził wodę na cmentarz. W 1984 r. proboszczem został ks. kanonik Fortunat Nowak, który wybudował kaplicę przedpogrzebową, ołtarz soborowy, a później figurę Matki Boskiej Fatimskiej na placu, rozpoczął renowację zniszczonej polichromii oraz remont murów kościelnych. W 2002 r. proboszczem zostaje ks. Jerzy Kuchciński, który przystąpił do remontu plebani i modernizacji nagłośnienia kościoła, a także czyni przygotowania do zainstalowania w nim systemu grzewczego.

• Parafia św. Marii Magdaleny. 23 września 1985 r. (na mocy dekretu z 12 września 1985) z parafii Zesłania Ducha św. wyodrębniono parafię na Bielowiźnie p. w. św. Marii Magdaleny (ul. Oświecenia).

Bibliografia