Wolna encyklopedia

Zwroty ryzyka to symbole mające na celu poinformowanie użytkownika substancji o ryzyku wynikającym z korzystania i kontaktu z nią. Takie oznaczenie należy uszczegółowić przypisując oznaczenie "Rx" według schematu:

Spis treści

Podział

Substancje dzieli się na:

Wybuchowe - "E"

Oznacza się: Substancje i preparaty wybuchowe z wyłączeniem substancji i preparatów wybuchowych, którym przypisuje się zwrot R3.
Oznacza się: Substancje i preparaty szczególnie wrażliwe na ww. działanie, np. sole kwasu pikrynowego, PETN.
Oznacza się: Substancje i preparaty tworzące z metalami silnie wybuchowe i czułe sole, np. kwas pikrynowy tworzący skrajnie czułe pikryniany metali ciężkich.

Utleniające - "O"

Oznacza się: Nadtlenki organiczne, które posiadają właściwości zapalne, nawet gdy nie pozostają w kontakcie z innymi materiałami palnymi.
Oznacza się: Inne utleniające substancje i preparaty, w tym nadtlenki nieorganiczne, które mogą spowodować pożar lub zwiększyć ryzyko pożaru w kontakcie z materiałem zapalnym.
Oznacza się: Inne substancje i preparaty, w tym nadtlenki nieorganiczne, które stają się wybuchowe po zmieszaniu z materiałami zapalnymi, np. niektóre chlorany.

Łatwo palne

Wysoce łatwo palne - "F"

Dla oznaczeń "F":

Oznacza się: Substancje i preparaty w stanie stałym, które mogą łatwo zapalić się w wyniku krótkotrwałego kontaktu ze źródłem zapłonu i które mogą spalić się lub wypalić po usunięciu tego źródła oraz substancje i preparaty ciekłe o temperaturze zapłonu poniżej 21 °C, które nie są skrajnie łatwopalne.
Oznacza się: Substancje i preparaty, które w kontakcie z wodą lub wilgotnym powietrzem uwalniają skrajnie łatwopalne gazy, w ilościach niebezpiecznych, z szybkością wynoszącą co najmniej 1 dm3/kg/godzinę.
Oznacza się: Substancje i preparaty, które mogą rozgrzać się i w rezultacie zapalić w kontakcie z powietrzem w temperaturze otoczenia, bez jakiegokolwiek dostarczania energii.

Dla substancji oznaczonych jako łatwopalne:

Oznacza się: Substancje i preparaty w stanie ciekłym, o temperaturze zapłonu od 21 °C do 55 °C, przy czym preparatów o temperaturze zapłonu równej lub wyższej niż 21 °C i niższej lub równej 55 °C nie klasyfikuje się jako łatwopalnych, jeżeli nie mogą podtrzymać palenia oraz jeżeli nie stwarzają zagrożenia dla ich użytkowników i dla innych osób.

Skrajnie łatwo palne - "F+"

Oznacza się: Substancje i preparaty ciekłe o temperaturze zapłonu poniżej 0 °C oraz temperaturze wrzenia (lub w przypadku zakresu temperatur wrzenia, temperaturze początku wrzenia) niższej lub równej 35 °C oraz substancje i preparaty w postaci gazu, palne w kontakcie z powietrzem przy ciśnieniu atmosferycznym i w temperaturze otoczenia.

Inne

Dla substancji z innymi właściwościami fizykochemicznymi:

Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów o właściwościach wybuchowych, wprowadzonych do sprzedaży w postaci roztworu lub w postaci mokrej, np. nitroceluloza z zawartością azotu większą niż 12,6 %.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które mogą tworzyć łatwo wybuchające związki metaliczne, np. kwas pikrynowy, 2,4,6-trinitrorezorcynol (kwas styfninowy).
Oznacza się: W przypadku termicznie nietrwałych substancji i preparatów, niezaklasyfikowanych jako wybuchowe, np. kwas chlorowy(VII) (kwas nadchlorowy) w stężeniu powyżej 50 %.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które są nietrwałe w temperaturze otoczenia, np. acetylen.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów reaktywnych chemicznie, np. fluor, ditionian(III) sodu (podsiarczyn sodu).
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które reagują gwałtownie z wodą, np. chlorek acetylu, metale alkaliczne, tetrachlorek tytanu.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które reagują wybuchowo z czynnikiem utleniającym, np. fosfor czerwony.
Oznacza się: W przypadku preparatów niezaklasyfikowanych jako łatwo palne, które zawierają lotne składniki, łatwo palne w powietrzu.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które mogą tworzyć wybuchowe nadtlenki w czasie przechowywania, np. eter dietylowy, 1,4-dioksan.
Oznacza się: W przypadku preparatów niezaklasyfikowanych jako łatwo palne, które mogą stać się łatwo palne z powodu ubytku lotnych składników nieposiadających właściwości łatwo palnych.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów niezaklasyfikowanych jako wybuchowe, które mogą okazać się wybuchowe, jeżeli ogrzewane będą w zamkniętych pojemnikach. Na przykład pewne substancje, które mogą rozkładać się wybuchowo po podgrzaniu w zamkniętym stalowym bębnie, ale nie wykazują tego efektu, jeżeli zostaną ogrzane w pojemnikach o mniejszej wytrzymałości.


Toksyczne - "T"

Dla oznaczeń "T":

Oznacza się, gdy: DL50, droga pokarmowa, szczur: 25 < DL50 ≤ 200 mg/kg.
Oznacza się, gdy:DL50 po naniesieniu na skórę, szczur lub królik: 50 < DL50 ≤ 400 mg/kg.
Oznacza się, gdy: CL50 po narażeniu inhalacyjnym na rozpylone ciecze lub pyły, szczur: 0,25 < CL50 ≤ 1 mg/dm3 przez 4 godziny.
CL50 po narażeniu inhalacyjnym na pary lub gazy, szczur: 0,5 < CL50 ≤ 2 mg/dm3 przez 4 godziny.
Oznacza się:Przekonujący dowód, że nieodwracalne uszkodzenia, odmienne od skutków wymienionych w części 4, mogą być spowodowane przez jednorazowe narażenie odpowiednią drogą narażenia, szczególnie w wyżej wymienionym zakresie dawek i stężeń.
Oznacza się: Poważne uszkodzenia (wyraźne zaburzenia funkcjonalne lub zmiany morfologiczne, które mają znaczenie toksykologiczne) mogą być spowodowane przez powtarzane lub przedłużone narażenie odpowiednią drogą. Substancje i preparaty są zaklasyfikowane jako co najmniej toksyczne, kiedy poważne uszkodzenia są obserwowane na poziomie narażenia o jeden rząd wielkości niższym (dziesięć razy) od poziomu narażenia powodującego konieczność przypisania zwrotu R48 substancjom szkodliwym (pkt 2.3). W celu wskazania drogi podania/narażenia powodującego poważne zagrożenie zdrowia człowieka stosuje się jeden z następujących zwrotów łączonych: R48/23, R48/24, R48/25, R48/23/24, R48/23/25, R48/24/25, R48/23/24/25.
Oznacza się: W przypadku substancji, które stwarzają ryzyko rakotwórczego działania.
Oznacza się: Substancje, które rozpatruje się jako mutagenne dla człowieka.
Oznacza się: W przypadku substancji upośledzających rozwój potomstwa.

Bardzo toksyczne - "T+"

Dla oznaczeń "T+":

Oznacza się, gdy: DL50, droga pokarmowa, szczur: ≤ 25 mg/kg.
Oznacza się, gdy: DL50 po naniesieniu na skórę, szczur lub królik: ≤ 50 mg/kg.
Oznacza się: CL50 po narażeniu inhalacyjnym na rozpylone ciecze lub pyły, szczur: ≤ 0,25 mg/dm3 przez 4 godziny.
Oznacza się: Przekonujący dowód, że nieodwracalne skutki, odmienne od skutków wymienionych w części 4, mogą być spowodowane przez jednorazowe narażenie odpowiednią drogą w wyżej wymienionym zakresie dawek lub stężeń.

Szkodliwe - "Xn"

Dla oznaczeń "Xn"

Oznacza się, gdy: DL50, droga pokarmowa, szczur: 200 < DL50 ≤ 2.000 mg/kg
Oznacza się, gdy: DL50 po naniesieniu na skórę, szczur lub królik: 400 < DL50 ≤ 2.000 mg/kg.
Oznacza się, gdy: CL50 po narażeniu inhalacyjnym na rozpylone ciecze lub pyły, szczur: 1 < CL50 ≤ 5 mg/dm3 przez 4 godziny.
CL50 po narażeniu inhalacyjnym na pary i gazy, szczur: 2 < CL50 ≤ 20 mg/dm3 przez 4 godziny.
Oznacza się: Przekonujący dowód, że nieodwracalne uszkodzenia odmienne od skutków wymienionych w części 4 mogą być spowodowane przez jednorazowe narażenie odpowiednią drogą podania, szczególnie w wyżej wymienionym zakresie dawek i stężeń.
Oznacza się:Poważne uszkodzenia (wyraźne zaburzenia funkcjonalne lub zmiany morfologiczne, które mają znaczenie toksykologiczne) występujące w następstwie powtarzanego lub przedłużonego narażenia odpowiednią drogą.
Oznacza się: Stosowany w przypadku ciekłych substancji i preparatów stwarzających ryzyko zachłyśnięcia z uwagi na niską lepkość.
Oznacza się: Jeżeli istnieją dowody, że substancje lub preparaty wywołują reakcje uczuleniowe w układzie oddechowym lub gdy istnieją pozytywne wyniki badań doświadczalnych na zwierzętach.
Oznacza się: Substancje, dla których istnieją dowody pochodzące z odpowiednich badań mutagenności.
Oznacza się: W przypadku substancji, które wzbudzają uwagę ze względu na możliwość szkodliwego działania na rozwój płodu.

Żrące - "C"

Dla oznaczeń "C":

Oznacza się: Jeżeli substancja lub preparat aplikowane na zdrową, nieuszkodzoną skórę zwierzęcia spowodują zniszczenie tkanek skóry na całej grubości w wyniku narażenia trwającego do 3 minut lub jeżeli ten wynik można przewidzieć.
Oznacza się: Jeżeli substancja lub preparat naniesione na zdrową nieuszkodzoną skórę zwierzęcia spowodują zniszczenie tkanek skóry na całej grubości w wyniku narażenia trwającego do 4 godzin lub jeżeli ten wynik można przewidzieć.
Nadtlenki organiczne, z wyjątkiem tych, dla których istnieją dowody na brak takiego działania.

Drażniące - "Xi"

Dla oznaczeń "Xi"

Oznacza się: Jeżeli substancja lub preparat aplikowane na skórę królika, w czasie narażenia trwającego do 4 godzin, zgodnie z metodami zawartymi w przepisach wydanych na podstawie art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy, spowodują powstanie wyraźnego stanu zapalnego, który utrzymuje się przez co najmniej 24 godziny od zakończenia narażenia.
Oznacza się: Jeżeli substancja lub preparat aplikowane do worka spojówkowego oka zwierzęcia powodują wyraźne uszkodzenia, powstające w ciągu 72 godzin od momentu wkroplenia badanej substancji lub preparatu, utrzymujące się co najmniej przez 24 godziny.
Oznacza się: Jeżeli substancja lub preparat aplikowane do worka spojówkowego oka zwierzęcia powodują poważne uszkodzenia, powstające w ciągu 72 godzin od momentu wkroplenia badanej substancji lub preparatu, które utrzymują się co najmniej przez 24 godziny.
Oznacza się: Substancje i preparaty, które wywierają poważne działanie drażniące na układ oddechowy; zwykle na podstawie obserwacji praktycznych u człowieka lub wyników odpowiednich badań na zwierzętach.
Oznacza się: Jeżeli doświadczenie praktyczne wskazuje, że substancja lub preparat są w stanie wywołać reakcję uczuleniową u istotnej liczby osób w następstwie kontaktu ze skórą.

Niebezpieczne dla środowiska - "N"

Dla oznaczeń "N":

Oznacza się: Zwroty przypisuje się, gdy toksyczność ostra wynosi 96 godzin CL50 (dla ryb) ≤ 1 mg/dm3 lub 48 godzin CE50 (dla rozwielitek) ≤ 1 mg/dm3 lub 72 godziny CI50 (dla glonów) ≤ 1 mg/dm3 i substancje lub preparaty nie ulegają łatwo rozkładowi lub log Pow (log współczynnika podziału oktanol-woda) ≥ 3,0 (chyba, że oznaczony doświadczalnie BCF ≤100).
Oznacza się: Zwrot przypisuje się, gdy toksyczność ostra wynosi 96 godzin CL50 (dla ryb) ≤ 1 mg/dm3 lub 48 godzin CE50 (dla rozwielitek) ≤ 1 mg/dm3 lub 72 godziny CI50 (dla glonów) ≤ 1 mg/dm3.
Oznacza się: Zwroty przypisuje się, gdy toksyczność ostra wynosi 96 godzin CL50 (dla ryb): 1 mg/dm3 < CL50 ≤ 10 mg/dm3 lub 48 godzin CE50 (dla rozwielitek): 1 mg/dm3 < CE50 ≤ 10 mg/dm3 lub 72 godziny CI50 (dla glonów): 1 mg/dm3 < CI50 ≤ 10 mg/dm3 i substancje lub preparaty nie rozkładają się łatwo lub log Pow ≥ 3,0 (chyba że oznaczony doświadczalnie BCF ≤ 100).
Oznacza się: Zwroty przypisuje się, gdy toksyczność ostra wynosi 96 godzin CL50 (dla ryb): 10 mg/dm3 < CL50 ≤ 100 mg/dm3 lub 48 godzin CE50 (dla rozwielitek): 10 mg/dm3 < CE50 ≤ 100 mg/dm3 lub 72 godziny CI50 (dla glonów): 10 mg/dm3 < CI50 ≤ 100 mg/dm3 i substancje lub preparaty trudno ulegają degradacji.
Oznacza się: Zwrot przypisuje się substancjom i preparatom, które nie spełniają kryteriów uzasadniających przypisanie zwrotów R52 i R53, jednak na podstawie dostępnych danych na temat ich toksyczności mogą stwarzać zagrożenia dla struktur lub funkcjonowania ekosystemów wodnych.
Oznacza się: Zwrot przypisuje się substancjom i preparatom niespełniającym kryteriów uzasadniających przypisanie zwrotów R52 i R53 lub R52, jednak na podstawie dostępnych danych na temat ich trwałości, możliwości kumulowania się oraz prognozowanych lub obserwowanych szlaków i przemian w środowisku mogą stwarzać zagrożenie przewlekłe lub opóźnione dla struktury lub funkcjonowania ekosystemów wodnych.
Oznacza się: Substancje i preparaty, które na podstawie dostępnych danych na temat ich działania toksycznego, trwałości, możliwości kumulowania się oraz prognozowanych lub obserwowanych szlaków i przemian w środowisku mogą stwarzać zagrożenie bezpośrednie, przewlekłe lub opóźnione dla struktur lub funkcjonowania ekosystemów naturalnych.
Oznacza się: Substancje i preparaty, które na podstawie dostępnych dowodów określających ich właściwości oraz prognozowane lub znane szlaki i zachowanie w środowisku mogą stwarzać zagrożenie dla struktury lub funkcji stratosferycznej warstwy ozonu.

Inne

Dla substancji o innych właściwościach toksycznych:

Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które w kontakcie z wodą lub wilgotnym powietrzem wydzielają bardzo toksyczne lub toksyczne gazy w ilościach potencjalnie niebezpiecznych dla zdrowia człowieka, np. fosforek glinu, pentasiarczek difosforu.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które, reagując z kwasami, uwalniają toksyczne gazy w ilościach niebezpiecznych dla zdrowia człowieka, np. chloran(l) sodu (podchloryn sodu), polisiarczek baru. W przypadku substancji chemicznych stosowanych przez konsumentów użycie zwrotu S50 [nie mieszać z... (wyszczególnione przez producenta)], dotyczącego warunków bezpiecznego stosowania, wydaje się bardziej odpowiednie.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które, reagując z kwasami, uwalniają bardzo toksyczne gazy w ilościach niebezpiecznych dla zdrowia człowieka, np. sole cyjanowodoru (cyjanki), azydek sodu. W przypadku substancji stosowanych przez konsumentów użycie zwrotu S50 [nie mieszać z... (wyszczególnione przez producenta)], dotyczącego warunków bezpiecznego stosowania, wydaje się bardziej odpowiednie.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które mogą kumulować się w organizmie człowieka oraz powodować pewne zaburzenia, które nie wystarczają do zastosowania dla tych substancji lub preparatów zwrotu R48.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które są wchłaniane w organizmach kobiet i mogą wpływać na laktację oraz mogą być obecne (także ich metabolity) w mleku, w ilościach wywołujących obawę o zdrowie dzieci karmionych piersią.
Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które mogą powodować wysuszanie, złuszczanie lub pękanie skóry, nie spełniają jednak kryteriów pozwalających na przypisanie zwrotu R38. Zwrot przypisuje się na podstawie doświadczenia praktycznego związanego ze stosowaniem substancji lub preparatu lub przewidywanego takiego działania substancji lub preparatu.
Oznacza się: W przypadku lotnych substancji i preparatów zawierających takie substancje, które mogą wywoływać wyraźne objawy hamowania ośrodkowego układu nerwowego w wyniku ich wdychania i które nie są zaklasyfikowane z przypisaniem zwrotów R20, R23, R26, R68/20, R39/23 i R39/26 z uwagi na ostre działanie inhalacyjne.

Substancje uczulające oznacza się "Xn" lub "Xi". Substancje rakotwórcze, mutagenne i szkodliwe na rozrodczość - "Xn" lub "T"

Zestawienie

Zwrot Znaczenie
R1 Produkt wybuchowy w stanie suchym.
R2 Zagrożenie wybuchem wskutek uderzenia, tarcia, kontaktu z ogniem lub innymi źródłami zapłonu.
R3 Skrajne zagrożenie wybuchem wskutek uderzenia, tarcia, kontaktu z ogniem lub innymi źródłami zapłonu.
R4 Tworzy łatwo wybuchające związki metaliczne.
R5 Ogrzanie grozi wybuchem.
R6 Produkt wybuchowy z dostępem i bez dostępu powietrza.
R7 Może spowodować pożar.
R8 Kontakt z materiałami zapalnymi może spowodować pożar.
R9 Grozi wybuchem po zmieszaniu z materiałem zapalnym.
R10 Produkt łatwo palny.
R11 Produkt wysoce łatwo palny.
R12 Produkt skrajnie łatwo palny.
R14 Reaguje gwałtownie z wodą. (Może być łączony ze zwrotem R15, tj. R14/15.)
R15 W kontakcie z wodą uwalnia skrajnie łatwo palne gazy. (Może być łączony ze zwrotem R29.)
R16 Produkt wybuchowy po zmieszaniu z substancjami utleniającymi.
R17 Samorzutnie zapala się w powietrzu.
R18 Podczas stosowania mogą powstawać zapalne lub wybuchowe mieszaniny par z powietrzem.
R19 Może tworzyć wybuchowe nadtlenki.
R20 Działa szkodliwie przez drogi oddechowe.
R21 Działa szkodliwie w kontakcie ze skórą.
R22 Działa szkodliwie po połknięciu.
R23 Działa toksycznie przez drogi oddechowe.
R24 Działa toksycznie w kontakcie ze skórą.
R25 Działa toksycznie po połknięciu.
R26 Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe.
R27 Działa bardzo toksycznie w kontakcie ze skórą.
R28 Działa bardzo toksycznie po połknięciu.
R29 W kontakcie z wodą uwalnia toksyczne gazy.
R30 Podczas stosowania może stać się wysoce łatwo palny.
R31 W kontakcie z kwasami uwalnia toksyczne gazy.
R32 W kontakcie z kwasami uwalnia bardzo toksyczne gazy.
R33 Niebezpieczeństwo kumulacji w organizmie.
R34 Powoduje oparzenia.
R35 Powoduje poważne oparzenia.
R36 Działa drażniąco na oczy.
R37 Działa drażniąco na drogi oddechowe.
R38 Działa drażniąco na skórę.
R39 Zagraża powstaniem bardzo poważnych, nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. (Może być łączony ze zwrotami R23, R24, R25, R26, R27 i R28 w celu określenia drogi narażenia, np. R39/27/28.)
R40 Ograniczone dowody działania rakotwórczego.
R41 Ryzyko poważnego uszkodzenia oczu.
R42 Może powodować uczulenie w następstwie narażenia drogą oddechową.
R43 Może powodować uczulenie w kontakcie ze skórą.
R44 Zagrożenie wybuchem po ogrzaniu w zamkniętym pojemniku.
R45 Może powodować raka.
R46 Może powodować dziedziczne wady genetyczne. (Substancje o udowodnionym działaniu mutagennym.)
R47 Może powodować dziedziczne wady genetyczne. (Substancje, które rozpatruje się jako mutagenne.)
R48 Stwarza poważne zagrożenie zdrowia człowieka w następstwie długotrwałego narażenia. (Może być łączony ze zwrotami R20, R21, R22, R23, R24 oraz R25.)
R49 Może powodować raka w następstwie narażenia drogą oddechową.
R50 Działa bardzo toksycznie na organizmy wodne.
R51 Działa toksycznie na organizmy wodne.
R52 Działa szkodliwie na organizmy wodne.
R53 Może powodować długo utrzymujące się niekorzystne zmiany w środowisku wodnym.
R54 Działa toksycznie na rośliny.
R55 Działa toksycznie na zwierzęta.
R56 Działa toksycznie na organizmy glebowe.
R57 Działa toksycznie na pszczoły.
R58 Może powodować długo utrzymujące się niekorzystne zmiany w środowisku.
R59 Stwarza zagrożenie dla warstwy ozonowej.
R60 Może upośledzać płodność.
R61 Może działać szkodliwie na dziecko w łonie matki.
R62 Możliwe ryzyko upośledzenia płodności.
R63 Możliwe ryzyko szkodliwego działania na dziecko w łonie matki.
R64 Może oddziaływać szkodliwie na dzieci karmione piersią.
R65 Działa szkodliwie; może powodować uszkodzenie płuc w przypadku połknięcia.
R66 Powtarzające się narażenie może powodować wysuszanie lub pękanie skóry.
R67 Pary mogą wywoływać uczucie senności i zawroty głowy.
R68 Możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. (Może być łączony ze zwrotami R20, R21 oraz R22.)


Bibliografia

Opracowano na podstawie Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2 września 2003 r. w sprawie kryteriów i sposobu klasyfikacji substancji i preparatów chemicznych (tekst ogłoszony - plik PDF do pobrania).

Źródło: „haslo,Zwroty_ryzyka”